كردند كه كتابهاى بزرگ شامل سلسله سند كمتر مورد استفاده عموم واقع مى‌شود و همه كس حال و مال قدرت استنساخ و مطالعه و آموختن آنها را ندارد شروع كردند بخلاصه كردن روايات و سلسله سند آنها را از متن كتاب ساقط كردند و متن هر روايتى را از امام يا راوى متصل بامام نقل كردند چنانچه خود شيخ صدوق در كتاب فتواى خود يا باصطلاح امروزه در رساله عمليه خود كه كتاب (من لا يحضره الفقيه) است اين روش را بكار برده و برخى علماى بزرگ متن فقه را خلاصه‌تر كردند باين ترتيب كه متن روايات را باسقاط راوى و حذف ذكر امام بهم پيوستند و از آن كتاب جامعى ترتيب دادند كه شامل همه مسائل و احكام فقه بود پدر بزرگوار شيخ صدوق در كتاب الشرائع خود اين روش را بكار برده و بنظر ميرسد كه كتاب فقه الرضا هم در اين دوره جمع آورى شده باشد بهر حال در همه اين دوره‌ها و نزد همه علماى مذهب از زمان پيغمبر تا دوره صدوق اين اصل مسلم بوده كه بايد حكم خدا و فتواى شرع مقدس را با زبان و تعبير معصوم ادا كرد و چنانچه نبايد اصل حكم دين را از پيش خود گفت تعبير آن را هم تا جايى كه ممكنست نبايد از پيش خود كرد و البته اين روش مسلسل در اثر دستور پيغمبر و ائمه بوده كه در ضمن اخبار بسيارى بيان شده و ما چند روايت آن را براى نمونه نقل كرديم.

اكنون بايد متوجه شد كه انحراف از اين روش كى آغاز شده؟ و براى چه بوده و تا كجا رسيده؟؟

انحراف از اين روش كى آغاز شد؛

براى شرح اين موضوع بايد متوجه شد كه از آغاز نشر اسلام تا اواخر قرن چهارم در نقاط مختلفه بلاد اسلامى مدرسه‌ها و مكتب‌هاى چندى براى جامعه شيعه تشكيل شد و اصول و تعليمات مذهب را نشر كرد.

١- در حجاز مركز آن مدينه بود و حضرت على بن ابى طالب و فرزندانش رياست آن را بعهده داشتند و كاركنان مهم و جدى بسيارى داشت كه سلمان و ابو ذر و مقداد و عمار ياسر در اين ميان بسيار معروف و عالى مقامند مالك اشتر و سليم بن قيس هلالى و ميثم تمار پرورش يافته‌گان اين مكتب بودند.

٢- در كوفه مكتب شيعه در كوفه بسيار وسيع و فعال بود از زمان خلافت عمر كه عمار ياسر و عبد اللَّه بن مسعود براى اصلاح امور كوفه و توابع آن بعراق آمدند بهمدستى حذيفة بن يمان و بزرگان ديگر شالوده اين مكتب را ريختند و در اثر وضعيت مساعد منطقه بين النهرين و ايران باستان بزودى ترقى شايانى كرد و تا پس از دوره عثمان بجائى رسيد كه على بن ابى طالب «ع» خود بكوفه آمد و رياست عاليه اين مكتب را عهده‌دار شد.

٣- در شام مكتب شيعه در شام برياست و تبليغات صميمانه و جدى ابو ذر تاسيس شد و كوشش فراوانى كه بنى اميه در طول مدت پادشاهى خود براى محو آن كردند بى‌نتيجه ماند اين مكتب در جبل عامل و حلب نفوذ بسزائى كرد و تاكنون فعاليت آن ادامه دارد.

٤- در يمن اعراب يمن از دير زمانى پيش از بعثت پيغمبر اسلام داراى تمدن شدند و تشكيل سلطنت دادند و با كشورهاى بزرگ باستانى چون ايران و روم روابطى داشتند در نتيجه تحولات سياسى كشور يمن خود را در پناه ايران قرار داد و جمعى از مردان با هوش ايرانى بعنوان نمايندگى از پادشاهان ساسانى در آن سرزمين بنشر دانش و تمدن پرداختند چون دعوت اسلام بدان سرزمين رسيد از فكر روشن خود؟؟؟ را شناختند و بدان گرويدند و مكتب شيعه در آن ترقى شايانى كرد و چون قبائل يمن دنبال‌