راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٦٠ - كتاب و نكوهش مال

اديان و مذاهب را در هم پيچيد، و درود و سلام فراوان بر خاندان و اصحاب آن حضرت كه با رغبت به راه پروردگار خويش رفتند.

اما بعد به راستى فتنه‌هاى دنيا دامنه‌ها و صورتهاى بسيار دارد، و اطراف و اكناف آن گسترده است، ولى فتنه و گرفتارى مال بيشتر و بزرگتر است. بزرگ‌ترين فتنه اين است كه هيچ كس از مال بى‌نياز نيست و آنگاه كه مال به دست آورد از آن در امان نيست، و اگر مال نداشته باشد دچار فقرى است كه ممكن است به كفر بيانجامد، و اگر مال بدست بياورد موجب طغيانى مى‌شود كه فرجام كارش ضرر و زيان است. خلاصه مال هم فايده دارد و هم ضرر. فوايدش رهايى بخش و آفات و ضررهايش هلاك كننده است، و تشخيص خير و شرّ دنيا از مشكلاتى است كه فقط در قدرت و توان كسانى است كه در دين بصيرت دارند و آنها علماى راسخ در دين‌اند نه فريب خوردگان و آنان كه به ياد دنيايند. شرح فوايد و آفات مال بتنهايى مهم است، زيرا آنچه در كتاب نكوهش دنيا نقل كرديم نظر ويژه‌اى به مال نبوده بلكه عموما در مورد نكوهش دنيا بوده است، چرا كه دنيا شامل تمام بهره‌هاى دنيوى مى‌شود و مال يكى از اجزاى دنياست، و مقام يكى است و پيروى از شكمبارگى و شهوت همخوابگى جزء ديگرى است و انتقام‌جويى به حكم حسد و خشم يكى از آنها، و تكبر و برترى‌جويى يكى ديگر از آنهاست و اجزاى دنيا بسيار است و همه آنها در بهره‌هاى دنيوى انسان جمع است.

ما اكنون در اين كتاب تنها به بحث درباره مال توجّه داريم، چرا كه در مال آفتها و گرفتاريهايى است و اگر انسان مال نداشته باشد فقير و اگر داشته باشد غنى است، و دو حالتى است كه با آن امتحان صورت مى‌گيرد. آنگاه براى كسى كه مال ندارد دو حالت است: حالت قناعت و حرص كه يكى نكوهيده و ديگرى ستوده است. حريص نيز دو حالت دارد: يكى طمع كردن به مال مردم يا همّت گماشتن به حرفه و صنعت با نوميدى از مردم، و طمع بدترين آن دو حالت است. براى شخص ثروتمند نيز دو حالت است: