راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٣٩٦ - شرح اجمالى درمان عجب
اندامهايت را خدا آفريده و نيز قوّت و قدرت و سلامتى را خدا در اندامهايت قرار داده است، همچنين خدا برايت عقل و علم آفريد، و ارادهات را نيز او خلق كرد و اگر بخواهى بعضى از آنها را از خودت نفى كنى نمىتوانى، آنگاه در اعضايت حركتها را آفريد و در آفريدن آنها يگانه و بدون شريك بود و تمام آنها را به ترتيب آفريد. پس تا در عضو نيرويى و در قلب ارادهاى نيافريد حركت را خلق نكرد و تا علم به مقصود و مراد را نيافريد اراده را خلق نكرد و تا قلبى را كه محلّ علم است نيافريد علم را نيافريد. بنابراين آفرينش تدريجى خداوند در تو اين توهّم را ايجاد كرده است كه عمل را تو ايجاد كردهاى در حالى كه اشتباه مىكنى. توضيح اين مطلب و چگونگى پاداش بر عملى كه آفريده خداست بزودى در كتاب شكر بيان خواهد شد چرا كه به آن كتاب سزاوارتر است. بنابراين به كتاب شكر رجوع كنيد و ما اكنون اشكال تو را با جواب دوم كه در آن مختصر مسامحهاى است برطرف مىكنيم.
جوابى كه در آن مسامحه است آن است كه فرض كن عمل به قدرت تو حاصل شده، پس قدرت تو از كجاست؟ در صورتى كه عمل بدون وجود تو وجود علم و قدرت و ارادهات تصوّر نمىشود و تمام اين امور از خداى متعال است نه از تو. پس اگر عمل به قدرت است، كليدش قدرت است و اين كليد در اختيار خداست و هرگاه كليد را به تو ندهد توان عمل را نخواهى داشت، بنابراين عبادتها گنجهايى است كه با آن آدمى به سعادتها مىرسد و كليدهاى آن گنجها قدرت و اراده و علم است و ناگزير در اختيار خداست. آيا معتقدى كه اگر گنجهاى دنيا را به صورت مجموعهاى در دژى مستحكم ببينى و كليدهايش در دست خزانهدارى باشد و اگر هزار سال بر در آن دژ و اطراف ديوارهاى آن بنشينى نمىتوانى به يك دينار موجود در دژ بنگرى و اگر كليد را به تو دهد البتّه آن را از نزديك خواهى گرفت و تنها دراز كردن دست كافى است. پس هرگاه خزانهدار كليدها را به تو دهد و تو را بر آن مسلّط سازد و دست دراز كنى و آن را بردارى