راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٣٧٥ - شرح انگيزههاى تكبّر و عوامل محرّك آن

١- به گناهان گذشته‌ات توجّه كنى تا در اين حالت در چشم خودت كم ارج شوى.

٢- به امتياز دانش و اعتقاد درست و عمل صالحى كه دارى از آن نظر كه نعمتى از سوى خدا بر تو است توجّه كنى، پس نعمت از خداست نه از تو و نعمت را از خدا بدانى تا خودپسند نشوى و هر گاه خودپسند نشوى تكبّر نخواهى ورزيد.

٣- در نامعلوم بودن سرانجام كار خود بينديشى كه گاه بخوبى پايان مى‌يابد و گاه به بدى تا ترس از فرجام، تو را از تكبّر كردن باز دارد.

اگر كسى بگويد: چگونه انسان با اين احوال غضب كند؟ مى‌گوييم: به خاطر مولا و سرورت غضب مى‌كنى زيرا به تو دستور داده كه غضب كنى، اما نه براى خودت و در غضب خود نفس خويش را نجات يافته و رفيقت را هلاك شونده نمى‌داند، بلكه ترس تو بر خودت به خاطر آن كه خدا از گناهان پنهانت آگاه است بيشتر از ترسى است كه بر رفيقت دارى، با توجه به اين كه از فرجام كارت خبر ندارى. با مثالى تو را از اين مطلب آگاه مى‌سازيم تا بدانى كه لازم نيست در خشم كردن براى خدا بر شخص مورد غضب تكبّر ورزى و ارزش خود را بالاتر از او بدانى.

مى‌گوييم: هر گاه براى شاه غلامى و فرزندى باشد كه نور چشم اوست و غلام را بر فرزند خود مأمور كند تا مراقب او باشد و به غلام امر كند كه هر گاه فرزند بى‌ادبى كند او را كتك بزند و فرزند سرگرم كارى شود كه شايسته او نيست و غلام بر او غضب كند، پس اگر غلام مطيع و دوستدار مولاى خود باشد، هر گاه از فرزند شاه بى‌ادبى مشاهده كند چاره‌اى جز خشم گرفتن بر فرزند نخواهد داشت و خشم غلام به خاطر مولايش است و مى‌خواهد با اطاعت از فرمان مولا به او نزديك شود، و نيز از فرزند شاه كار زشتى سر زده كه مولا بدش مى‌آيد پس غلام، او را مى‌زند و بر او خشم مى‌گيرد، بى‌آن كه بر او تكبّر ورزد، بلكه نسبت به فرزند متواضع است و ارزش فرزند را در نزد مولايش بالاتر از ارزش خود مى‌داند، زيرا فرزند ناگزير عزيزتر از غلام است، در اين صورت در غضب‌