گران مى‌آيد كه در عبادت بر او سبقت جويند از اين رو انگيزه دينى او تحريك مى‌شود نه اين كه قصد رياكارى داشته باشد. يا گاه به سبب ناآشنايى با محل و عوض شدن جا يا عامل ديگرى خوابش نمى‌برد و اين حالت را مغتنم مى‌شمارد، در حالى كه در منزلش گاه خواب بر او غالب آمده و گاه به اين نكته توجه مى‌كند كه همواره در خانه خودش است، از طرفى نفس هميشه اجازه خواندن نافله شب را نمى‌دهد، بلكه گاهى چنين اجازه‌اى را مى‌دهد و عامل نشاط بر عبادت همين اجازه است با برطرف شدن ديگر موانع، و گاه روزه گرفتن در خانه خودش در حالى كه طعامهاى خوب در اختيار دارد، دشوار مى‌آيد و نمى‌تواند در برابر آنها صبر كند. ولى هرگاه دسترسى به غذاهاى لذيذ بر او دشوار باشد روزه گرفتن بر او سخت نمى‌آيد. از اين رو انگيزه روزه گرفتن در او ايجاد مى‌شود. اين عوامل و نظاير آن ممكن است روى دهد و انگيزه آن ديدن مردم و همراهى وى به آنهاست، و در اين موقع است كه گاه شيطان مانع از عمل مى‌شود و مى‌گويد: به عبادت و نماز و روزه نپرداز، چرا كه رياكار خواهى بود. تو اين اعمال را در خانه‌ات به جاى نمى‌آورى و بيش از آن كه در خانه‌ات نماز مى‌خوانى نماز نخوان و گاه رغبت شخص به افزودن در عادت به اين خاطر است كه ديگران او را مى‌بينند و بيم آن دارد كه كمى عبادت وى را نكوهش كنند و آن را به كاهلى او نسبت دهند، بويژه هرگاه به او گمان دارند كه شب به عبادت اقدام مى‌كند، زيرا نفسش به او اجازه نمى‌دهد كه از چشم آنها بيفتد و مى‌خواهد موقعيت خود را حفظ كند. در اين موقع است كه شيطان مى‌گويد، نماز بگزار كه قصد اخلاص دارى و براى مردم نماز نمى‌خوانى بلكه براى خداست، و علت اين كه هر شب نماز نمى‌خواندى به خاطر موانع بسيار بوده است و اكنون انگيزه نماز خواندنت برطرف شدن موانع است نه آگاهى مردم از عبادت تو و اين امرى است كه آدمى را به اشتباه مى‌اندازد، جز صاحبان بينش را. ولى هرگاه بداند كه محرك او بر عبادت رياكارى است شايسته نيست كه بيش از عادت خود حتى يك ركعت نماز