راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ١٧٤ - كمال حقيقى و كمال خيالى

طور كامل مكشوف است، چرا كه معلومات براى خداوند سبحان در كاملترين انواع كشف و ظهور و چنان كه هست مكشوف است، هرگاه دانش بنده روشنتر، محكمتر، صادقتر، و با معلوم و جزئيات صفات آن بهتر هماهنگ باشد، او به خداى متعال نزديكتر است.

٣- از آن جا كه علم الهى براى هميشه جاويد است و زوال و دگرگونى در آن راه ندارد چرا كه علم خداى متعال جاودانه است و زوال و دگرگونى آن قابل تصور نيست، هرگاه علم بنده شامل معلوماتى شود كه تحوّل و تغيير نپذيرند او به خداى متعال نزديك‌تر مى‌شود. معلومات دو قسم است: زوال پذير و هميشگى. معلومات تغيير پذير مانند علم به اين كه زيد در خانه است ولى ممكن است از خانه بيرون رود و انسان همچنان معتقد باشد كه او در خانه است و علمش تبديل به جهل شود و نقص شود نه كمال. بنابراين به هر چه اعتقاد مطابق با واقع داشته باشى و احتمال دگرگونى در مورد آنچه معقتدى تصوّر شود كمال تو تبديل به نقص و علم تو تبديل به جهل مى‌شود و تمام آنچه در عالم تغيير پذير است مشمول همين مثال است مانند علم آدمى به بلندى يك كوه و مساحت زمينى و به تعداد شهرها و فاصله فرسنگهاى ميان آنها و ديگر چيزهايى كه در راهها و مملكتها نقل مى‌شود و همچنين علم به لغاتى كه اصطلاحند و با دگرگونى عصرها و امّتها و عادتها دگرگون مى‌شوند و اينها علومى است كه معلومات آنها مانند جيوه كه از حالتى به حالتى ديگر تغيير مى‌كند، كمال آنى دارند و با دگرگون شدن كمالى نمى‌ماند. قسم دوّم معلومات هميشگى است مانند جواز امور جايز و وجوب واجبات و محال بودن محالات كه اين معلومات هميشگى است، زيرا واجب هرگز تبديل به جايز و جايز تبديل به محال نمى‌شود و محال به واجب مبدل نمى‌گردد و تمام اين اقسام در شناخت خداى متعال و آنچه براى او لازم است و صفاتى كه بر خداوند محال و افعالى كه بر او رواست، داخل مى‌باشد. بنابراين علم به خدا و صفات و افعال و حكمتش در