ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٢٩٣ - نوزده - تصعيد حيات كمالى بدون بكار انداختن عقل امكان پذير نيست و بدون تهذيب روحى ، عقل هيچ كار انسانى انجام نخواهد داد

نوزده - تصعيد حيات كمالى بدون بكار انداختن عقل امكان پذير نيست و بدون تهذيب روحى ، عقل هيچ كار انسانى انجام نخواهد داد .
در طول تاريخ معرفت بشرى همهء عقلائى كه در بارهء كميت و كيفيت ارتباط انسان با واقعيات عالم هستى به تفكر پرداخته‌اند ، در بارهء عقل و كاربرد آن بطور جدى انديشيده‌اند . اين تلاش در انديشه كارى بوده است بسيار ضرورى كه بهيچ وجه قابل مسامحه و چشم پوشى نبوده است . در نتيجهء اين تكاپوها و تلاشها چند نظريهء اساسى در دسترس پژوهندگان قرار گرفته است كه ما به مهمترين آنها بطور مختصر اشاره مى كنيم : ١ - عقل در مغز بشرى بزرگترين عامل ارتباط با واقعيات است و احكامى را كه عقل صادر ميكند ، كاملا صواب و مطابق واقعيات است .
٢ - عقل در مغز بشرى يكى از بزرگترين عوامل ارتباط با واقعيات است مشروط به اين كه ديگر عوامل درك و دريافت مغز بشرى با آن هماهنگ بوده باشد . مثلا حكم عقل نه تنها مخالف تجربه و محسوسات نباشد بلكه موافق با آنها نيز بوده باشد .
٣ - عقل هيچ كارى را نمى تواند انجام بدهد ، و كار آن فقط تنظيم مواد خاصى است كه از محسوسات مى گيرد و آنها را بصورت قانون در مى آورد .
٤ - بدانجهت كه عقل در كار خود تابع محسوسات است و محسوسات نمى توانند ارتباط ما را با واقعيتها « آن چنانكه هستند » تضمين نمايند ، لذا عقل در فعاليتهاى خود نمى تواند وصول به واقعيتها را ادعا كند .
٥ - نظريه اى ديگر در بارهء عقل مى توان مطرح كرد كه جامع و به حقيقت نزديكتر است و آن اينست كه ما انواعى از فعاليتهاى مغزى بشرى را مى شناسيم كه همهء آنها را بدون اعمال دقت ، فعاليتهاى عقل مى نامند . و تقسيماتى را كه در بارهء عقل طرح نموده‌اند ، مانند عقل نظرى خالص ، عقل عملى . عقل جزئى و عقل كل بنظر نارسا و ناقص مى آيد . و ما بايد ميان انواع فعاليتهايى