پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١٦٧ - شرح و تفسير آفرينش آدم و بعثت پيامبران

استفاده مى‌شود كه منظور از هبوط و نزول آدم، هبوط و نزول مكانى نيست؛ بلكه مقامى است؛ يعنى خداوند آدم را از آن مقام والايى كه داشت به خاطر اين ترك اولى تنزّل داد.

تعبير به عمران و آبادسازى به وسيله آدم و نسل او نشان مى‌دهد كه بايد هدف همه انسانها عمران و آبادى زمين باشد، نه تخريب آن به وسيله جنگها و اختلافات ويرانگر و يا تنبلى و سستى و بيكارى و يا حتّى تخريب محيط زيست! و جالب اينكه اين عمران و آبادى بعد از توبه صورت گرفته و تا انسان از خطاهاى خود توبه نكند توفيق اين عمران و آبادى دست نمى‌دهد. در قرآن مجيد نيز مى‌خوانيم: « «هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ اسْتَعْمَرَكُمْ فِيها فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ»؛ اوست كه شما را از زمين آفريد و آبادى آن را به شما واگذاشت؛ پس از او آمرزش بطلبيد سپس به سوى او باز گرديد (و به عمران و آبادى زمين بپردازيد)» [١] در ضمن از جمله «فأهبطه بعد التّوبة» به خوبى استفاده مى‌شود كه هبوط آدم بعد از توبه صورت گرفته است.

نكته ديگرى كه در عبارت فوق به چشم مى‌خورد و بارها در آيات قرآن به آن اشاره شده، مسئله اتمام حجّت بر بندگان است. گرچه خداوند به انسانها عقل داده است، ولى به آن اكتفا نفرموده؛ بلكه با فرستادن پيامبران و نزول كتابهاى آسمانى و ابلاغ مبلّغان الهى- كه در هر عصر و زمان صورت مى‌گرفته- حجّت را بر بندگانش تمام كرد، همانگونه كه در ادامه اين سخن مى‌فرمايد:

«بعد از مرگ آدم، بندگان را از حجّت بر ربوبيّتش خالى نگذاشت و ميان فرزندان آدم و معرفت خويش پيوندى برقرار ساخت و قرن به قرن، حجّت‌ها و دليل‌ها را بر زبان پيامبران برگزيده و حاملان ودايع رسالت خويش براى آنها اقامه نمود، تا اينكه‌

[١] سوره هود، آيه ٦١.