پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٧٢ - شرح و تفسير راز و رمز آفرينش

گوناگون تقسيم نمود. اينها مخلوقات شگفت‌انگيزى است كه آفرينش آنها را استوار نمود، و با حكمت قرين ساخت و آن سان كه مى‌خواست ايجاد و ابداع فرمود.

شرح و تفسير راز و رمز آفرينش‌

امام عليه السّلام در اين بخش از خطبه، به چگونگى آفرينش موجودات مى‌پردازد و مى‌فرمايد: «خداوند كسى است كه موجودات مختلف را بدون نياز به تفكّر و انديشه‌اى كه به دست آورده باشد، و بدون غريزه‌اى كه در درون، نهان داشته باشد، و بى‌نياز از تجربه حوادث زمانهاى گذشته، و بدون كمك شريك و همتايى كه او را در آفرينش موجودات شگفت‌انگيز يارى كرده باشد، آفريد».

(المنشى‌ء أصناف الأشياء بلا رويّة فكر آل إليها، و لا قريحة غريزة أضمر عليها، و لا تجربة أفادها من‌ [١] حوادث الدّهور، و لا شريك أعانه على ابتداع عجائب الأمور).

در واقع، مبدأ علم و دانش و آگاهى به حقايق براى ما انسان‌ها يكى از چهار چيز است: يا تفكّر و انديشه است، يا الهام‌هاى درونى است كه غريزه ناميده مى‌شود. يا تجربه‌اى است كه از تكرار كارى براى انسان حاصل مى‌شود و يا كمكى است از همفكر و همتايى از برون كه با آگاهى‌هاى خود انسان را يارى مى‌دهد و بر انجام كار بديعى كمك مى‌كند.

از آنجا كه خداوند عالم، بر همه چيز آگاه و همه حقايق نزد او حاضر است و چيزى از دايره علم بى‌پايان او خارج نيست، در آفرينش خود هيچ گاه نيازى به اين‌

[١] «قريحه» همان طور كه قبلا گفته شد، در اصل به معناى اوّلين آبى است كه از چاه كشيده مى‌شود؛ سپس به آنچه انسان از اعماق فكر و ذوق خويش را در مى‌يابد، اطلاق شده و انضمام آن به غريزه- كه به معناى طبيعت است- كه چيزى را انسان به كمك ذوق و طبيعت خود دريابد. در مورد غير انسان نيز اين معنا ثابت است؛ مثلا غالب پرندگان ساختن لانه‌ها و تربيت فرزندان و مهاجرت‌هاى طولانى دسته جمعى و امثال آن را با الهام از قريحه و غريزه انجام مى‌دهند.