پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٥٩٦ - شرح و تفسير رستاخيز انسانها

هولناك، خداوند تمام كسانى را كه در دل خاك آرميده‌اند، بيرون مى‌آورد و پس از فرسودگى نوسازى مى‌كند و بعد از پراكندگى آنها را جمع مى‌نمايد». (و أخرج من فيها، فجدّدهم بعد إخلاقهم‌ [١]، و جمعهم بعد تفرّقهم).

و اين آغاز رستاخيز انسان‌هاست كه همگى به حيات نوين باز مى‌گردند و وارد صحنه محشر مى‌شوند.

تعبير به «جدّدهم» اشاره روشنى به معاد جسمانى و نوسازى انسان‌ها و تكامل جسمى آنان در عرصه محشر است.

جمله «و جمعهم بعد تفرّقهم» ممكن است اشاره به اجتماع انسان‌ها در صحنه محشر باشد و يا اشاره به جمع شدن ذرّات پراكنده هر انسانى براى تجديد حيات و مانعى ندارد كه عبارت مذكور اشاره به هر دو معنا باشد.

در ادامه مى‌فرمايد: «سپس آنها را براى سؤال از اعمال مخفى و افعال پنهانى از هم جدا ساخته، به دو گروه تقسيم مى‌كند: به اين گروه نعمت مى‌بخشد و آن گروه را مجازات مى‌كند». (ثمّ ميّزهم لما يريده من مسألتهم عن خفايا الأعمال و خبايا الأفعال، و جعلهم فريقين: أنعم على هؤلاء و انتقم‌ [٢] من هؤلاء).

تعبير به «خفايا الأعمال و خبايا الأفعال» ممكن است اشاره به يك مطلب، يعنى:

اعمال پنهانى بوده باشد و اين احتمال نيز وجود دارد كه «خفايا الأعمال» اشاره به اعمالى باشد كه به صورت پنهان كارى، هر چند در دل اجتماع انجام داده مى‌شود و «خبايا الأفعال» اشاره به كارهايى باشد كه در خلوتگاه‌هاى پوشيده از نظر انجام‌

[١] «إخلاق» از ريشه «خلق» (بر وزن شفق) به معناى كهنه شدن است.

[٢] «إنتقم» از مادّه «نقمت» (بر وزن نعمت) در اصل به معناى كيفر دادن و مجازات كردن است و گاه به معناى تلافى كردن توأم با كينه جويى آمده است؛ ولى در خطبه بالا و مواردى كه در قرآن به كار رفته است، همان معناى مجازات كردن را دارد.