شامل كفار هم مى‌گردد و از سوى ديگر قرارداد ذمه به عنوان مصداق مقبول آمده و كفار مى‌توانند از نوع قرارداد ديگر مانند: امان، مهادنه و حتى حياد (بى‌طرفى) استفاده نمايند. [١]

لكن تعبير به ذمه در آراء فقهاى شيعه به معنى آن است كه تنها اهل كتاب مى‌توانند از حالت قرارداد استفاده نمايند چون قرارداد ذمه در فقه شيعه اختصاص به اهل كتاب دارد و نتيجه تعبير به ذمه در بيان سه حالت (اسلام، ذمه، جنگ) چنين مى‌شود كه كفار غيراهل كتاب در صورت خوددارى از قبول اسلام، حربى تلقى شده و تنها حالت ممكن درباره آنها جهاد خواهد بود. [٢]

كليه تعبيرات فقهى كه حالت سه‌گانه (اسلام، ذمه، جنگ) را به نحوى بيان مى‌كند يا به دليل آن است كه حالت ابتدايى بين اسلام و كفر را جنگ تلقى نموده و بدون قبول اسلام و يا قرارداد حالت جنگ را اجتناب ناپذير دانسته‌اند و يا در تقسيم‌بندى مباحث جهاد به‌گونه‌اى عمل نموده‌اند كه آنها را به اين نتيجه رسانده است كه پايان جهاد يا به اسلام آوردن است و يا قرارداد ذمه.

به عنوان مثال: تصوير حالتهاى سه‌گانه در آراء فقهاى شيعه مانند طولى مبتنى بر ديدگاه اول است [٣] و تعابير بسيارى از فقهاى اهل سنت كه صلح را حالت اوليه تلقى نموده‌اند بر ديدگاه دوم مبتنى مى‌باشد.

با قبول صلح به عنوان حالت اوليه فيمابين جهان اسلام و خارج، خواه ناخواه هر دو ديدگاه محتوايى و شكلى مذكور منتفى خواهد بود. زيرا بر اساس چنين مبنايى بجز سه حالت نامبرده حالت چهارمى نيز متصوّر مى‌باشد كه در برخى از روايات نيز به آن اشاره شده است. [٤]

از سوى ديگر اگر اعتبار قراردادهاى خارجى و بين‌المللى را در اسلام منحصر به قراردادهاى امان، ذمه و هدنه ندانيم و قراردادهايى چون حياد (بى‌طرفى) را بر آنها بيافزاييم

[١] . رك: دكتر وهبة‌الزحيلى، آثار الحرب فى الاسلام، ص ٢٠٤.

[٢] . رك: شيخ طوسى، المبسوط، ج ٢ ص ٩.

[٣] . همان.

[٤] . مانند حديث نبوى: «اتركوا الترك ما تركوكم» (تركها را به حال خود بگذاريد مادام كه متعرض شما نشده‌اند). بداية المجتهد، ج ١ ص ٣٦٩.

حديث ديگر: «ودعوا الحبشه ما و دعوكم» (حبشه را به حال خود بگذاريد مادام كه آنها شما را به حال خود گذارده‌اند). سنن ابى‌داود، ج ٤ ص ١٦٧.