نگاهى گذرا به فضاى فرهنگى و معنوى دوران نمونه جهاد در عصر مدنى حيات پيامبر گرامى اسلام (ص) مى‌تواند در تبيين اين حقيقت كه جوّ جهاد و ايثار چگونه قادر است مناسبات اجتماعى و روابط انسانى را دگرگون ساخته و در تحكيم اصول معنوى و مبانى سازنده فرهنگى و در يك كلمه: توجه و سمت‌گيرى به سوى خدا مؤثر باشد؟

در اين نگاه مى‌توان با مقايسه وضعيت مردمى كه در جاهليت در جوّى آكنده از رعب ناشى از قتل و غارت و بى‌رحمى و تجاوز بسر مى‌بردند و اكنون در مدينه در كنار پيامبر اسلام (ص) با جهاد و ايثار و خداجويى در پى كسب معنويت و قرب و رضا هستند به عمق تحولى كه در سايه جهاد مى‌تواند تحقيق يابد پى برد.

تحليل اين تحول و دستيابى به عامل اصلى در رابطه فيمابين جهاد و ارتقاء فرهنگى و معنوى جامعه كار دشوارى نيست. از آنجا كه جهاد بر خودگذشتگى و ايثار استوار بوده و هدف از آن خداجويى است ناگزير فضاى اجتماعى و مناسبات انسانى در جامعه‌اى كه جهادگر است به سمت معنويات و ارتقاى فرهنگى متحول خواهد شد.

جهاد در ديدگاه پيامبر اسلام (ص) نوعى معامله با خداست و جهادگر در اين معامله با گذشتن از خود در انديشه رسيدن به رضوان و جنت الهى است و او اين مبادله را قطعى و وعده الهى را در آن غيرقابل ترديد مى‌داند و در اين نبرد عشق باختن با خدا، او را باكى از شهادت نيست و براى او رستگارى نهايى در تحقق وعده و بشارت الهى است كه به اعتقاد وى كسى وفادارتر از خدا به پيمانش نيست. [١] (إِنَّ الله اِشْتَرىٰ مِنَ اَلْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوٰالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ اَلْجَنَّةَ يُقٰاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الله فَيَقْتُلُونَ وَ يُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا فِي اَلتَّوْرٰاةِ وَ اَلْإِنْجِيلِ وَ اَلْقُرْآنِ وَ مَنْ أَوْفىٰ بِعَهْدِهِ مِنَ الله فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ اَلَّذِي بٰايَعْتُمْ بِهِ وَ ذٰلِكَ هُوَ اَلْفَوْزُ اَلْعَظِيمُ‌).

«خداوند از مؤمنان، جانها و اموالشان را خريدار است كه در مقابل آن بهشت را شايسته‌اند، آنانى كه در راه خدا پيكار مى‌كنند دشمن را به هلاكت مى‌رسانند و يا خود به فيض شهادت مى‌رسند. اين وعده حقى است كه در تورات و انجيل و قرآن آمده است چه كسى وفادارتر از خدا به پيمانهايش است پس شما را بشارت باد به اين معامله كه با خدا كرديد و اين است رستگارى بزرگ».

[١] . توبه، آيه ١١١.