در ميان اين محققان غربى، نويسندگانى چون «شاتو بريان» [١] در كتاب (پايان كار بنى سراج)، خاورشناس معروف فرانسوى «مسيو رينو» [٢] در كتاب (حمله مسلمانان به فرانسه)، استاد و مورخ سوئيسى به نام «فردنيناند كيلير» [٣] در كتاب (حملات مسلمين به سوئيس)، مورخ فرانسوى به نام «N.C.F» در كتاب (خلاصه جنگهاى مسلمانان در كشور گال)، و مورخ ديگر فرانسوى به نام «شميل» [٤] در كتاب (تاريخ عمومى قرون وسطى)، «آلبرماله» مورخ شهيد در كتاب (تاريخ قرون وسطى)، «گوستاوسويون» فرانسوى در كتاب (تمدن اسلام و غرب)، «هندريك ويلم» در كتاب (داستان بشر) و «جمبر» مورخ انگليسى در كتاب (فتوح العرب) و محقق فرانسوى «رنه گروسه» (جنگهاى صليبى، از سرى كتابهاى چه مى‌دانم) از شهرت بيشترى برخوردارند كه بخشى از اين آثار سودمند به زبان فارسى نيز ترجمه شده است.

«ويل دورانت» مورخ شهير كه يكى از مجلدات تاريخ تمدن خود را به تمدن اسلامى اختصاص داده است در مورد حجم ريشه‌هاى اين تمدن بزرگ مى‌نويسد:

«در واقع خواننده عادى از اين گفتگوى دراز درباره تمدن اسلامى حريت مى‌كند اما عالم محقق از اختصار بى‌مورد آن تأسف مى‌خورد». [٥]

نويسنده و محقق ديگرى نوشته است:

«جاى بسى شگفتى است كه تاريخ نويسان نامى جهان در كتب خود فقط يك بخش درباره تمدن اسلامى در اسپانيا نگاشته‌اندو درباره بقيه مردم اروپا كه ابداً بويى از تمدن نبرده بودند بلكه در كمال توحّش مى‌زيستند ده بخش و بيشتر نوشته‌اند». [٦]

در پايان اين بحث ناتمام به گفتارى آشنا از اقبال لاهورى اشاره مى‌كنيم كه گفت:

«اگر چه اروپا حقى را كه اسلام بر تمدن جديد دارد دير شناخت ولى بالاخره مجبور شد به آن اعتراف كند». [٧]

و اين نكته را بر آن مى‌افزاييم كه طلوع تمدن غرب و اسلام، گريز از خط مشى ديندارى

[١] Chatubrein. .

[٢] Reinaud. .

[٣] Firdnand Keler. .

[٤] DeSmichels. .

[٥] . رك: ويل دورانت، تاريخ تمدن اسلامى، ص ٣١٧.

[٦] . رك: ژوز ماكاك كاپ، عظمت اسپانيا، م ابو القاسم فيضى، ص ٨٠ و بعد.

[٧] . رك: محمد رضا حكيمى، دانش مسلمين، ص ٣٦٥.