صاحب رياض در اين مورد به نكته‌اى هم اشاره كرده است، او مى‌گويد: اين كه گفته شد كه استثنا (ديگرى را به جاى خود به جبهه فرستادن) واجب نيست، در صورتى است كه با عدم شركت فرد مورد بحث، ديگران به قدر كافى در جبهه شركت كرده باشند. امّا اگر تعداد نيروهاى جبهه به حد كفايت نرسد، واجب است كه چنين افرادى، ديگران را به جاى خود به صحنه‌هاى نبرد اعزام دارند.

واجبات كفايى، از نظر ماهيت عمل و كار، به نوعى هستند كه مباشرت در آنها شرط نيست و از اين رو مى‌توان در واجبات كفايى، نايب اختيار كرد.

در روايتى از امام صادق (ع) از جد بزرگوارشان اميرالمؤمنين (ع) نقل شده كه [١] : شخصى سؤال كرد، آيا در مورد جهاد مى‌توان از قرارداد جعاله [٢] استفاده كرد؟ حضرت فرمود: اشكالى ندارد، و چنين فردى پس از جهاد مزد خودش را دريافت مى‌كند.

البته در اين مورد عمده‌اى از فقها ترديد داشته‌اند، كه آيا چنين نايبى مى‌تواند اجر مجاهدين را ببرد يا نه‌؟ شيخ طوسى معتقد است كه ثواب جهاد براى نايب است، آن كس كه نايب گرفته فقط ثواب اجرى را خواهد برد كه به مجاهد مزبور داده است.

اشاره كرديم كه: فقيه بزرگ، صاحب جواهر جهاد را دو نوع دانسته است، جهاد ابتدايى و جهاد دفاعى: كه در جهاد ابتدايى اذن و فرمان جنگيدن از ناحيه امام معصوم (ع) يا كسى كه از سوى او منصوب شود، صادر مى‌گردد و جهاد دفاعى مشروط به اذن يا فرمان نيست، بلكه در صورت ضرورت و تشخيص بر همه مسلمين واجب است كه به دفاع برخيزند.

يكى از مسائلى كه فقها به آن توجه كرده‌اند، ايام و ماه‌هاى جنگ است، بسيارى از آنان معتقدند كه در «اشهر حرم» (ماههاى حرام) جهاد و قتال حرام است. [٣] مگر آنكه دشمن در يكى از اين ماهها تهاجم خود را شروع كرده باشند كه از باب دفاع حتى در «اشهر حرم» هم اين جهاد واجب خواهد بود.

استناد فقها در اين‌باره به آيه ٢١٧ از سوره مباركه بقره است كه مى‌فرمايد:

(يَسْئَلُونَكَ عَنِ اَلشَّهْرِ اَلْحَرٰامِ قِتٰالٍ فِيهِ قُلْ قِتٰالٌ فِيهِ كَبِيرٌ) و يا در آيات ديگر٤ كه مى‌فرمايد وقتى

[١] . وسائل الشيعه، كتاب جهاد، باب ٨ حديث ١، چ اسلاميه.

[٢] . در قرارداد جعاله بدون اينكه شخص فرد خاصى را مورد نظر داشته باشد يا مخاطب قراردهد براى‌انجام كارى خاص اجرتى رامعين مى‌نمايد، مثلاً بگويد هركس اين كار را انجام دهد اين قدر مزد خواهد گرفت.

[٣] . ماههاى حرام عبارتند از: رجب، ذيقعده، ذيحجه و محرم است.

[٤] . توبه، آيه ٥ و بقره، آيه ١٩٤.