برقرار كنيد و اگر يكى بر ديگرى تجاوز و ستم نمود، با متجاوز ستمكار، وارد جنگ شويد تا به فرمان خدا گردن نهند و اگر چنين كردند، پس بين آندو بر اساس عدالت اصلاح كنيد و قسط را برقرار كنيد كه خداوند برقرار كنندگان قسط را دوست مى‌دارد».

در آغاز آيه، گرچه اعلان جنگ در مورد دو كشور و يا دو ملت و يا دو گروه مسلمانى كه يكى متجاوز است، بيان شده ولى كليت (فَقٰاتِلُوا اَلَّتِي تَبْغِي حَتّٰى تَفِيءَ إِلىٰ أَمْرِ الله‌) نشانگر عموميت قانون، نسبت به هر گروهى است كه در صحنه جنگ به ديگرى ستم و تجاوز روا مى‌دارد.

١٠. در مورد تحريكات و توطئه‌ها و زمينه‌سازى آشوبهاى داخلى و اغتشاشات و ايجاد تفرقه و فتنه كه عاملين آن متجاوز و دشمن در حال جنگ تلقى شده‌اند و جهاد تدافعى در مقابل آنان اجتناب ناپذير مى‌گردد.

(يَسْئَلُونَكَ عَنِ اَلشَّهْرِ اَلْحَرٰامِ قِتٰالٍ فِيهِ قُلْ قِتٰالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَ صَدٌّ عَنْ سَبِيلِ الله وَ كُفْرٌ بِهِ وَ اَلْمَسْجِدِ اَلْحَرٰامِ وَ إِخْرٰاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ الله وَ اَلْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ اَلْقَتْلِ وَ لاٰ يَزٰالُونَ يُقٰاتِلُونَكُمْ حَتّٰى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اِسْتَطٰاعُوا).١

«از تو در مورد ماه حرام مى‌پرسند كه جنگ در آن چگونه است‌؟ بگو اقدام به جنگ در ماه حرام گناه بزرگى است و سد راه خدا و كفر به خدا و به مسجد الحرام است. اما بيرون كردن مردم وابسته به مسجد الحرام، پيش خدا گناهى بزرگتر است و فتنه از كشتار بزرگتر و اين دشمنان دست از جنگ با شما برنمى‌دارند تا شما را از دينتان برگردانند، اگر توانايى آن را پيدا كنند».

بجز مواردى كه در زمينه جهاد تدافعى بيان شد، اسلام انگيزه‌هاى ديگرى را نيز به عنوان مجوز منطقى براى اعلان جهاد معرفى مى‌كند كه ما در اينجا به نام جهاد تهاجمى و رهايى بخش، آن را از ديدگاه قرآن مورد بررسى قرار مى‌دهيم.

لكن در آغاز بايد به اين نكته توجه كافى مبذول داشت كه قرآن - در همان حال كه جنگ ابتدايى را در مواردى تجويز مى‌كند - شيوه مسلمانان مجاهد و رزمنده و پرهيزكارانى را كه پرچم پيكار رهايى بخش را به دوش مى‌كشند مورد ستايش قرار مى‌دهد.

ب -

با وجود اين در زمينه جهاد ابتدايى رزمندگان و فرماندهان را به تأمل و بررسيهاى

[١] . بقره، آيه ٢١٧.