كنترل‌بهره‌گيرى از فنون جنگى بوده است كه در بسيارى از موارد به محدود كردن يا متاركه جنگ و يا حذف آن مى‌انجاميد. تاريخ تلاشهاى انسان دوستانه در زمينه خلع سلاح، قدمتى چون تاريخ جنبشهاى صلح طلبانه دارد اما گنجانده شدن اصل محدوديت سلاحهاى جنگى در مواد ٨ و ٩ ميثاق سازمان ملل سرآغازى بود كه كنفرانسهاى متعدد خلع سلاح را به راه انداخت. [١]

پس از جنگ جهانى دوم نيز فعاليتهاى قابل ملاحظه‌اى در مورد مسائل مربوط به كنترل تسليحات و خلع سلاح انجام گرفت كه منجر به انعقاد تعدادى موافقتنامه چندجانبه شد. [٢]

بتدريج مسأله كنترل و خلع سلاح بويژه در بُعد سلاحهاى هسته‌اى وارد مراحل پيچيده و حساسى گرديد كه حتى بازرسيهاى دقيق هم قادر به جلوگيرى از موارد نقض نبود و حتى اهميت موضوع سلاحهاى هسته‌اى، باعث شد تا كنترل توليد، آزمايش و خلع سلاح هسته‌اى در رأس فعاليتهاى كنفرانسها و معاهدات بين‌المللى قرار گيرد، ولى هيچ‌گاه فعاليتهاى مربوط به خلع سلاح نتوانست رقابتهاى شديد تسليحاتى را در جهان متوقف سازد تا آنجا كه امروز شاهد روند رو به رشد هر دو فعاليت متضاد در سياست بين‌المللى هستيم.

به اين ترتيب كنترل يا خلع سلاح هنگامى قادر به تأمين امنيت و صلح خواهدشد كه مشكل بازدارندگى را با توجه به سرعت آهنگ حركت روبه افزايش مسابقه تسليحاتى بتوان حل نمود گرچه معادلات پيچيده‌اى كه از اين روند به وجود آمده موجب گرديد تا كنفرانسهاى كنترل و خلع سلاح عليرغم موفقيتهايى كه در بعضى از مراحل كنترل توليد و آزمايش و حتى انهدام برخى از سلاحها داشته تا كنون نتواند به نقطه چشم‌گير و مؤثرى برسد. [٣]

از زمانى كه خروشجف طى نطقى در مجمع عمومى سازمان ملل متحد، خلع سلاح عمومى را ظرف مدت چهار سال پيشنهاد نمود، تاكنون نزديك به چهل سال مى‌گذرد. اما جهان هنوز در پيچ و خم كنترل توليد و آزمايش سلاحهاى هسته‌اى به توافق نرسيده است تا

[١] . رك: كلودآلبر، نهادهاى روابط بين‌الملل، م هدايت الله فلسفى، نشر نو، ١٣٦٨ ص ٩٧.

[٢] . رك: جى. سى. هالستى، مبانى تحليل سياست بين‌الملل، ص ٥٢٦.

[٣] . رك: ابوالحسن سعادتمند، جنگ سرد، ص ٣٦٤.