و توانهاى بالقوه را از انسان مى‌گيرد و راه رشد را به روى انسان مى‌بندد و در برابر حركت تكاملى انسان سد و مانع ايجاد مى‌كند، على رغم همه علايق و كششها و مناسبتها، نامشروع مى‌باشد.

مواردى كه قرآن در آيه ٩٨، سوره نساء استثناء مى‌كند، اختصاص به صورتى دارد كه فاقد هر گونه امكان و نيرو و وسيله براى دگرگون كردن شرايط زندگى در شهر و يا كشورى كه زندگى مى‌كنند بوده و به هيچ راه و رهنمودى هدايت نشده باشند. اما در شرايطى كه مى‌توانند با نظام موجود و شرايط حاكم مبارزه كنند و رهبرى صالح براى پيمودن اين راه را در اختيار دارند به جاى هجرت بايد به تغيير وضع موجود همت گمارند و نهادهاى حاكم را دگرگون كنند.

مسئله هجرت براى اتخاذ وطن بهتر در اسلام، تا آنجا پيش مى‌رود كه حتى در مواردى كه فرد يا افراد در وطن خويش قادر به زندگى مناسب اسلامى و انجام وظايف و تعهدات خويش باشند، هرگاه به منظور سكونت در سرزمين بهتر و مناسب‌تر و راحت‌تر و براى رسيدن به گشايش بيشتر و امكانات وسيعتر از وطن خويش مهاجرت نمايند، چنين هجرتى در راه خدا محسوب مى‌شود: (وَ مَنْ يُهٰاجِرْ فِي سَبِيلِ الله يَجِدْ فِي اَلْأَرْضِ مُرٰاغَماً كَثِيراً وَ سَعَةً‌)١.

در لغت، مراغم را به زمينى كه داراى خاك نرم است معنى كرده‌اند و خاك نرم نشانه آمادگى زمين براى فعاليتهاى كشاورزى و نتيجتا زندگى بهتر و شايسته‌تر است.

برخى نيز مراغم را به معنى مطلق خاك و اقامتگاه تفسير كرده‌اند كه مفهوم آيه چنين مى‌شود: (كسانى كه در راه خدا از وطن خود هجرت نمايند، از اينكه وطن خويش را با تمام علايقش ترك مى‌كنند نگرانى به دل راه ندهند كه در زمين خدا اقامتگاهها و خاكها و جايگاههاى فراوانى وجود دارد كه هر كدام را مناسب ديدند مى‌توانند در آن سكنى اختيار نمايند).

كلمه سعه كه به معنى گشايش و گسترش و پهنى و فراوانى اطلاق مى‌شود، در آيه بدون قيد و به طور مطلق آمده است و به وضوح نشانگر آن است كه اين گشايش فراوانى كه بر اثر مهاجرت در سرزمينهاى ديگر در انتظار مهاجرين مى‌باشد، در يك

[١] . نساء: ١٠٠.