مثل در برابر تجاوزگر چه به ظاهر خود تجاوزى بيش نيست، ولى چون دفاع مشروع است در حقيقت بين آن دو فقط يك نوع مشابهت ظاهرى حكمفرماست، و در بررسى نهائى معلوم مى‌گردد تجاوزى كه بعنوان مقابله به مثل انجام گرفته نه تنها تجاوز نامشروع و ستم نيست بلكه روشى براى از ميان بردن تجاوز مى‌باشد:

(فَمَنِ اِعْتَدىٰ عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اِعْتَدىٰ عَلَيْكُمْ) ١ (هر كس كه به شما تجاوز كند به مانند آن بر او تجاوز روا داريد).

با دقت در مفهوم دو آيه مذكور مى‌توان به جمع بين آن دو پى برد، زيرا آنچه در آيه اول نفى شده بى‌عدالتى در مقابل بى‌عدالتى است، ولى مقابله به مثل هرگز بى‌عدالتى نيست و اگر به دفاع عادلانه در برابر بى‌عدالتى مقابله به مثل گفته مى‌شود، صرفاً يك تشابه صورى است.

با اين توضيح مى‌توان گفت كه مقابله به مثل در قرآن بعنوان يك روش عادلانه در برابر بى‌عدالتى مورد تأييد قرار گرفته است.

مفاد اصل مقابله به مثل را در جزاى قصاص نيز مى‌توان يافت، زيرا اساس قصاص بر مقابله به مثل نهاده شده است، و اصولاً (آيه فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اِعْتَدىٰ عَلَيْكُمْ‌) دنباله آيه مربوط به قصاص مى‌باشد: وَ (اَلْحُرُمٰاتُ قِصٰاصٌ فَمَنِ اِعْتَدىٰ عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اِعْتَدىٰ عَلَيْكُمْ‌.)

در آيه ديگر قصاص: (وَ كَتَبْنٰا عَلَيْهِمْ فِيهٰا أَنَّ اَلنَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَ اَلْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَ اَلْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَ اَلْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَ اَلسِّنَّ بِالسِّنِّ وَ اَلْجُرُوحَ قِصٰاصٌ) [٢] (بر آنان مقرر داشتيم كه جان به جاى جان، و چشم به جاى چشم، و بينى به جاى بينى، و گوش به جاى گوش، و دندان به جاى دندان، و هر زخمى را قصاص خواهد بود).

مماثله و مراعات يكسانى بين تجاوز و دفاع كه خود نوعى عدالت است، اساس مشروعيت مقابله به مثل مى‌باشد و هر نوع تخطى از اين شرط موجب آن خواهد بود كه عكس العملى در برابر بى‌عدالتى، خود مصداقى بر بى‌عدالتى باشد، و اصل (لاٰ تَعْتَدُوا) [٣] (هيچ‌گاه تجاوز از حد را روا نداريد)، همواره حاكم بر مقابله به مثل خواهد بود.

[١] بقره: ١٩٤

[٢] مائده: ٤٥.

[٣] همان آيه.