فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٣٣٨ - مقابله با بغاة

شورشيان هرگاه مهلت بطلبند، بايد به آنها فرصت داده شود، و در اين مدت لازم است دولت اسلامى از جريان امر مطلع باشد و با مراقبت كامل مقاصد آنها را دريابد. اگر تمايلى به فرمانبردارى از آنها مشاهده نمود مهلت كافى بدهد، و هرگاه نياز به مطالعه و بحث و تحقيق دارند از مساعدت و همكارى فروگذار نباشد و در صورتى كه قصد فريب دارند و به اين بهانه در صدد تقويت خود و جمع‌آورى نيرو و امكانات هستند، چنين فرصتى را از آنان بگيرد [١] و همچنين اگر خطر به حدى باشد كه فرصتى براى اعمال راههاى مسالمت‌آميز در ميان نباشد [٢] .

على عليه السلام قبل از سركوب خوارج، شخصيت بزرگى چون ابن عباس را براى مذاكره و حل مشكلات و مسائل آنان فرستاد، ولى با تمام تلاشى كه مبذول داشت نتيجه‌اى گرفته نشد.

امام پس از پيمودن راههاى مسالمت‌آميز و يأس از امكان راه حل فرهنگى و سياسى مى‌تواند با استفاده از عنوان «مؤلفه قلوبهم» [٣] از طريق كمكهاى مادى و اقتصادى به عادى سازى شرايط و فرونشاندن شورش بپردازد و از بيت المال (زكاة) در اين راه سود ببرد.

با فرض ناكامى در همه اين راهها هنگامى كه امام تصميم به مجازات و سركوب شورشيان مى‌گيرد، بر همه اقشار امت واجب است به نداى امام پاسخ مثبت بدهند.

سرپيچى از خواسته امام گناه كبيره است و كسانى كه مخاطب خاص امام باشند، مشاركت در اين امر بر آنها واجب عينى خواهد بود.

علامه حلى در تذكرة مى‌گويد:

هر كسى كه بر امام عادل كه امامتش با نص ثابت شده (از نظر شيعه) و يا با انتخاب امت برگزيده شده (از نظر فقه سنى)، شورش نمايد واجب است كه مسلمانان با او بجنگند و اين حكم مورد اتفاق و اجماع همه فقهاى اسلام است [٤] .

جنگ با بغاة مانند جهاد با مشركين است و به مقتضاى آيه ٩ سوره زخرف تا

[١] . رجوع شود به تذكرة الفقهاء، ج ١، ص ٥٥٦

[٢] همان مأخذ ص ٥٥٤.

[٣] مؤلفه قلوبهم يكى از مصارف زكاة در آيه ٦٠ سوره توبه آمده است.

[٤] تذكرة الفقهاء، ج ١، ص ٤٥٤.