آموزش فلسفه - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٧٢ - راه شناختن علت هاي مادي

چنين احتمالي وجود دارد كه در شرايط ديگري پديدهٔ مورد نظر، عوامل ديگري تحقق يابد، چنان‌كه اكتشافات تازه‌به‌تازهٔ علوم فيزيك و شيمي چنين احتمالي را تأييد مي‌كند. به‌همين جهت است كه نتايج تجربه هيچ‌گاه ارزش بديهيات را نخواهد داشت، بلكه اساساً يقين مضاعف (اعتقاد جزمي كه خلاف آن محال باشد) را نيز به بار نمي‌آورد. ازاين‌رو دستاوردهاي علوم تجربي، هيچ‌گاه ارزش نتايج براهين عقلي محض را نخواهد داشت.

بايد خاطرنشان كنيم كه وجود احتمالات يادشده كه مانع از حصول يقين مضاعف نسبت به قوانين علوم تجربي مي‌شود، زياني به يقيني بودن رابطهٔ عليت در ميان موجودات مادي نمي‌زند؛ زيرا با آزمايش‌هاي ساده هم مي‌توان اثبات كرد كه با رفع بعضي از پديده‌ها، پديدهٔ ديگري مرتفع مي‌گردد و اين نشانهٔ آن است كه پديدهٔ اول، نوعي عليت ناقصه نسبت به پديده دوم دارد. چنان‌كه با غروب آفتاب، هوا تاريك مي‌شود و با نبودن آب، درخت مي‌خشكد و هزاران نمونهٔ ديگر كه در زندگي روزمرهٔ انسان پيوسته مشاهده مي‌شود. آنچه دشوار است تعيين دقيق همهٔ عوامل و شرايطي است كه در پيدايش يك پديدهٔ مادي مؤثرند، و در صورتي كه بتوان همهٔ آنها را دقيقاً تعيين كرد، لازمه‌اش نفي تأثير فاعل ماوراء طبيعي نيست؛ زيرا اجراي آزمايش در مورد چنين عاملي امكان‌پذير نيست و وجود و عدم آن را تنها با برهان عقلي خالص مي‌توان اثبات كرد.