آموزش فلسفه - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٥٩ - مشخصات علت و معلول

وسايل آزمايشگاهي و تغيير شرايط و كنترل متغيرات، علت هستي‌بخش آنها را شناخت. علاوه بر اينكه رفع و نفي مجردات امكان ندارد تا به‌وسيلهٔ وضع و رفع و تغيير شرايط، تأثير آنها شناخته شود. پس تنها راه اين است كه خواص عقلي چنين علت و معلول‌هايي از راه برهان عقلي خالص اثبات شود و به‌وسيلهٔ آنها مصاديق هريك تعيين گردد. به‌خلاف علت و معلول‌هاي مادي كه شناختن آنها با روش تجربي تا حدودي امكان‌پذير است.

نتيجه آنكه براي شناختن رابطهٔ عليت، به‌طور كلي سه راه وجود دارد: يكي علم حضوري در مورد آنچه در دايرهٔ نفس و پديده‌هاي رواني تحقق مي‌يابد، و ديگري برهان عقلي محض در مورد علت‌هاي ماوراء طبيعي، و سومي برهان عقلي مبتني بر مقدمات تجربي در مورد علت و معلول‌هاي مادي.

فلاسفهٔ پيشين بحث مستقلي را دربارهٔ كيفيت شناختن علت و معلول مطرح نكرده‌اند و تنها چيزي كه از بيانات ايشان به‌دست آورده‌ايم، اين است كه علت نخستين يا علتي كه معلول نباشد داراي ماهيت نخواهد بود، برعكس ساير موجودات كه داراي ماهيت مي‌باشند، و چون ماهيت، خودبه‌خود اقتضايي نسبت به وجود و عدم ندارد، طبعاً محتاج به علتي خواهد بود كه آن را از حد تساوي خارج سازد. به ديگر سخن، هر موجودي كه داراي ماهيت باشد و مفهوم ماهوي از آن انتزاع شود، ممكن‌الوجود و محتاج به علت خواهد بود.

ولي اين بيان علاوه بر اينكه با اصالت ماهيت مناسب است، چندان كارساز و مشكل‌گشا نيست؛ زيرا فقط مي‌تواند معلول بودن همهٔ ممكنات را اثبات كند و از ارائهٔ معياري براي تشخيص عليت بعضي از آنها نسبت به بعضي ديگر قاصر است.

اما براساس اصولي كه صدرالمتألهين اثبات كرده است، مي‌توان معيار روشن‌تري براي شناختن علت ايجاد‌كننده و معلول آن به‌دست آورد، و آن اصول عبارت‌اند از: اصالت وجود، رابط بودن معلول نسبت به علت هستي‌بخش، و تشكيكي بودن مراتب وجود.