آموزش فلسفه - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٤٤٦ - توحيد در خالقيت و ربوبيت

هم علت است و معلولِ معلول هم معلول. در واقع، با اضافه كردن همين مقدمه به براهين اثبات واجب‌الوجود، معلوليت همهٔ جهان را نسبت به وي اثبات مي‌كرده‌اند.

اما براساس اصول حكمت متعاليه و مخصوصاً با توجه به اصل تعلقي بودن وجود معلول و عدم استقلال آن نسبت به علت هستي‌بخش، اين مطلب تبيين روشن‌تر و استوارتري يافت و حاصل آن اين است كه هر‌چند هر علتي نسبت به معلول خودش از نوعي استقلال نسبي برخوردار است، اما همگي علت‌ها و معلول‌ها نسبت به خداي متعالي عين فقر و وابستگي و نياز هستند و هيچ‌گونه استقلالي ندارند. ازاين‌رو خالقيت حقيقي و استقلالي، منحصر به خداي متعالي است و همهٔ موجودات در همهٔ شئون خودشان و در همهٔ احوال و ازمنه، نيازمند به وي مي‌باشند و محال است كه موجودي در يكي از شئون هستي‌اش بي‌نياز از وي گردد و بتواند مستقلاً كاري را انجام دهد.

اين يكي از درخشان‌ترين و ارزشمندترين دستاوردهاي فلسفهٔ اسلامي است كه به بركت انديشهٔ تابناك صدرالمتألهين به جهان فلسفه ارائه گرديد.

همچنين فلاسفه براهين ديگري را براي توحيد در خالقيت و ربوبيت اقامه كرده‌اند كه مبتني بر مقدمات نظري متعددي است و براي جلوگيري از اطالهٔ سخن، از ذكر و بررسي آنها صرف‌نظر مي‌شود و تنها به برهاني كه در قرآن كريم به آن اشاره شده (لو كان فيهما آلههٔ الاّ اللّه‌ لفسدتا) بسنده مي‌كنيم.

اين برهان به چند صورت تقرير شده است و ذيلاً تقريري را كه روشن‌تر و به مفاد آيه نزديك‌تر به‌نظر مي‌رسد مي‌آوريم:

اين تقرير از دو مقدمه تشكيل مي‌شود:

١. وجود هر معلولي ­به­علت­ خودش مي‌باشد، و به ديگر سخن، هر معلولي وجود خودش ­را با همهٔ شئون و متعلقاتش­ از علت­هستي‌بخش­ خودش ­دريافت ­مي‌دارد و اگر احتياج به­شروط و معداتي هم داشته باشد، مي‌بايست­ وجود آنها هم مستند به علت هستي‌بخش خودش باشد. بنابراين اگر دو يا چند علت هستي‌بخش در عرض هم فرض