آموزش فلسفه - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٥٦ - حقيقت رابطهٔ عليت

از تحقق معلول يا همراه آن، چيز ديگري به‌نام رابطهٔ علّي و معلولي تحقق مي‌يابد؟ يا قبل از تحقق آن، چنين چيزي وجود دارد؟ و يا اساساً يك مفهوم ذهني محض است و ابداً مصداقي در خارج ندارد؟

كساني كه حقيقت عليت را همان تعاقب يا تقارن دو پديده دانسته‌اند، عليت را يك مفهوم ذهني مي‌دانند و براي آن مصداقي جز همان اضافهٔ هم‌زماني يا پي‌در‌پي آمدن (اضافه‌اي كه يكي از مقولات نه‌گانهٔ عرضي شمرده مي‌شود) قائل نيستند. ولي تفسير عليت به‌عنوان اضافهٔ تقارن يا تعاقب، اشكالاتي دارد كه به بعضي از آنها اشاره شده است، و در اينجا مي‌افزاييم:

اصولاً اضافه، واقعيت عيني ندارد و بنابراين تفسير عليت به‌صورت نوعي اضافه، در واقع به‌معناي انكار عليت به‌عنوان يك رابطهٔ عيني و خارجي است، چنان‌كه هيوم و طرف‌داران وي به آن ملتزم شده‌اند. به فرض اينكه مطلق اضافات يا اين اضافهٔ خاص، امري عيني و قائم به طرفين دانسته شود، پيش از وجود معلول موردي نخواهد داشت؛ زيرا چيزي كه قائم به طرفين و طفيلي آنهاست، بدون دو طرف مزبور نمي‌تواند تحقق يابد، و اگر فرض شود كه بعد از تحقق معلول يا همراه آن به‌وجود مي‌آيد، لازمه‌اش اين است كه معلول در ذات خودش ارتباطي با علت نداشته باشد و تنها به‌وسيلهٔ يك رابط خارجي با آن پيوند يابد، گويي رابطهٔ مزبور، ريسماني است كه آنها را به هم مي‌بندد. به‌علاوه، اگر اين رابطه يك امر عيني باشد، ناچار خودش معلول خواهد بود و سؤال دربارهٔ كيفيت ارتباط آن با علتش تكرار مي‌شود و بايد در مورد يك علت و يك معلول، بي‌نهايت رابطه تحقق يابد!

پس هيچ‌كدام از فرض‌هاي يادشده صحيح نيست و حقيقت اين است كه وجود معلول، پرتوي از وجود علت و عين ربط و وابستگي به آن است، و مفهوم تعلق و ارتباط، از ذات آن انتزاع مي‌شود و به اصطلاح، وجود معلول، اضافهٔ اشراقيهٔ وجود علت است، نه اضافه‌اي كه از مقولات شمرده مي‌شود و از نسبت مكرر بين دو شي‌ء انتزاع مي‌گردد.