آموزش فلسفه - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ١٢٣ - خلاصه

١. فاعل طبيعي فاعلي است كه فعلش مقتضاي طبيعتش بوده، نسبت به آن شعور و اراده‌اي نداشته باشد.

٢. فاعل قسري فاعلي است كه نسبت به فعلش شعور و اراده‌اي نداشته و فعلش برخلاف اقتضاي طبيعتش باشد.

٣. فاعل بالقصد فاعلي است كه فعلش را با اراده‌اي انجام مي‌دهد كه مسبوق به تصور و تصديق به فايده باشد.

٤. فاعل بالجبر فاعلي است كه داراي شعور و اراده باشد، ولي فعلش تحت جبر فاعل ديگر و بدون ارادهٔ خودش صادر شود.

٥. فاعل بالعنايه فاعلي است داراي شعور كه نياز به انگيزهٔ زائد بر ذات نداشته باشد.

٦. فاعل بالرضا فاعلي است كه فعلش عين علم تفصيلي باشد و قبل از آن فقط علمي اجمالي به آن داشته باشد.

٧. فاعل بالتجلي فاعلي است كه در مقام ذات خودش علم تفصيلي به فعل داشته باشد.

٨. فاعل بالتسخير فاعلي است كه فاعليت آن در طول فاعليت فاعل بالاتري باشد.

٩. به‌نظر مي‌رسد كه آنچه اصطلاحاً فاعل بالقسر و فاعل بالجبر ناميده مي‌شود، در واقع منفعل است نه فاعل، و تنها به اصطلاح نحوي مي‌توان آنها را فاعل شمرد.

١٠. قبل از آنكه فاعل‌هاي بالعنايه و بالرضا و بالتجلي به‌وسيلهٔ فلاسفهٔ اسلامي اثبات شود، چنين تصور مي‌شد كه فاعل مختار منحصر به فاعل بالقصد است، ازاين‌رو اثبات اختيار براي خداي متعالي هم مستلزم داعي و ارادهٔ زائد بر ذات پنداشته مي‌شد.

١١. معناي عام اراده، مرادف با دوست‌داشتن و پسنديدن است و مصاديق مختلفي دارد.

١٢. معناي ديگر اراده، تصميم گرفتن و قصد كردن است كه مسبوق به تصور و تصديق به فايده مي‌باشد.