آموزش فلسفه - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٣٤ - مقتضي و شرط

ضرورت دارد، چنان‌كه حرارت گاهي در اثر جريان الكتريكي در سيم برق و گاهي در اثر حركت، و گاهي هم در اثر فعل و انفعالات شيميايي پديد مي‌آيد، و در اين صورت علت را «جانشين‌پذير» مي‌نامند.

علت گاهي به‌گونه‌اي است كه با معلول متحد مي‌شود و در ضمن وجود آن باقي مي‌ماند، مانند عناصري كه در ضمن وجود گياه، يا حيوان باقي مي‌ماند، در اين صورت آن را «علت داخلي» مي‌نامند، و گاهي وجود آن خارج از وجود معلول خواهد بود، مانند وجود صنعتگر كه خارج از وجود مصنوعش مي‌باشد، در اين صورت آن را «علت خارجي» مي‌گويند.

علت گاهي به موجودي اطلاق مي‌شود كه وجود معلول وابستگي حقيقي به آن دارد، به‌گونه‌اي كه جدايي معلول از آن محال است، مانند عليت نفس براي اراده و صورت‌هاي ذهني كه نمي‌توانند جداي از نفس تحقق يابند و يا باقي بمانند، در اين صورت آن را «علت حقيقي» مي‌نامند، و گاهي به موجودي اطلاق مي‌شود كه در فراهم آوردن زمينهٔ پيدايش معلول مؤثر است، ولي وجود معلول وابستگي حقيقي و جدايي‌ناپذير به آن ندارد، مانند پدر نسبت به فرزند، در اين صورت آن را «علت اِعدادي» و يا «مُعِد» مي‌خوانند.

گاهي پيدايش معلول از علت متوقف بر وجود حالت و كيفيت خاصي است. در اين صورت ذات علت را «مقتضي» يا «سبب» و حالت و كيفيت لازم را «شرط» مي‌نامند.

نيز گاهي شرط را بر چيزي كه موجب پيدايش حالت مزبور مي‌شود اطلاق مي‌كنند، چنان‌كه نبودن مانع از تأثير را «شرط عدمي» مي‌خوانند.