آموزش فلسفه - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٢٣٩ - خلاصه

١. دربارهٔ اعراض چهار قول وجود دارد:

الف) قول ميرداماد كه عرض مانند جوهر، جنس عالي است و داراي نه نوع كلي مي‌باشد.

ب) قول مشهور كه هريك از نه مقولهٔ عَرضي، جنس عالي است و حمل «عَرض» بر آنها حمل ذاتي نيست.

ج) قول صاحب بصائر (عمربن‌سهلان ساوجي) كه مقولات عَرضي عبارت‌اند از كميت، كيفيت و نسبت، و مقولات نسبي انواعي از نسبت به‌شمار مي‌روند.

د) قول شيخ اشراق كه مقولات عرضي عبارت‌اند از سه مقولهٔ نامبرده به‌علاوهٔ حركت.

٢. مفهوم جوهر و عرض از قبيل معقولات ثانيهٔ فلسفي است و جنس براي هيچ ماهيتي نيست.

٣. مفهوم حركت، مفهومي است كه از وجود سيال انتزاع مي‌شود و از قبيل مفاهيم ماهوي نيست.

٤. كميت عَرضي است كه ذاتاً قابل قسمت مي‌باشد.

٥. كميت به دو قسم كلي منقسم مي‌شود: متصل (مقدار هندسي) و منفصل (عدد).

٦. از نظر فلاسفه، واحد مبدأ عدد است نه نوعي از اعداد.

٧. عدد را نمي‌توان عَرض خارجي و داراي مابازای عيني دانست؛ زيرا با افزودن واحدي بر واحد ديگر، هيچ امر عيني ديگري در آنها تحقق نمي‌يابد. نيز عدد اشياء با اختلاف لحاظ‌ها و اعتبارات تغيير مي‌كند.

٨. شاهد ديگر بر اعتباري بودن عدد، نسبت دادن آن به مجردات و ماديات، و به امور خارجي و ذهني و اعتباري ‌يك‌سان است.

٩. كميت متصل در واقع چهره‌اي از وجود جوهر مادي، و شأني از شئون آن است.

١٠. مقولات نسبي عبارت‌اند از: اضافه، اَين، متي، وضع، جِده، اَن يفعل، اَن ينفعل.

١١. مقولهٔ اضافه، مشترك بين مجردات و ماديات است، ولي ساير مقولات نسبي، مخصوص ماديات مي‌باشند.