آموزش فلسفه - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٥٠٠ - خلاصه

١. نتيجهٔ كار اختياري از آن جهت كه منتهي‌اليه آن است، «غايت» و از آن جهت كه از آغاز مورد نظر و قصد فاعل بوده است، «هدف و غرض» و از آن جهت كه مطلوبيت آن علت انجام كار شده است، «علت غائي» ناميده مي‌شود.

٢. نسبت بين موارد غايت (به‌معناي منتهي‌اليه حركت) با موارد هدف، عموم و خصوص من وجه است. ولي گاهي واژهٔ غايت به‌جاي علت غائي نيز به‌كار مي‌رود.

٣. علت غائي كه موجب تعلق ارادهٔ فاعل به انجام كار خاصي مي‌شود، در افعال انساني همان شوق به حصول نتيجهٔ كار است، ولي مي‌توان مفهوم تجريدشده‌اي را در نظر گرفت كه در مجردات تام نيز صادق باشد، مانند مفهوم محبوبيت و مطلوبيت.

٤. مطلوبيت كاري كه از نفوس متعلق به ماده سرمي‌زند، تابع مطلوبيت نتيجه‌‌اي است كه بر آن مترتب مي‌شود، اما در افعال مجردات، مطلوبيت فعل تابع محبوبيت كمالي است كه در ذات ايشان وجود دارد و منشأ صدور فعل مي‌گردد، و به هر حال، مطلوبيت فعل، فرعي و تبَعي است.

٥. ممكن است يك فعل اختياري، چند هدف طولي داشته باشد، و هدف نهايي و اصلي هر فاعلي همان است كه بالاصاله مورد توجه و محبت و شوق او قرار گرفته است و مطلوبيت اهداف ديگر و همچنين مطلوبيت مقدمات و وسايل كار، در شعاع هدف نهايي حاصل مي‌شود.

٦. همچنين ممكن است يك فعل اختياري چند هدف عرْضي داشته باشد، ولي معمولاً انسان يكي از آثار مطلوب كار را مورد توجه قرار مي‌دهد، و يا به ساير آثار توجهي ندارد، يا انگيزه‌اي براي دستيابي به آنها ندارد، چنان‌كه ممكن است در اثر ضعف بينش و همت، انگيزهٔ رسيدن به اهداف نهايي را نداشته باشد و آنچه براي فاعل‌هاي بلندهمت، هدف متوسط است، براي فاعل ديگري هدف نهايي باشد؛ به‌خلاف مجردات تام كه به همهٔ اهداف طولي و عرْضي توجه دارند و هركدام از آنها به‌حسب مرتبهٔ كمالشان مطلوبيتي خواهد داشت.