آموزش فلسفه - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ١٨١ - بحث دربارهٔ حقيقت زمان

دربارهٔ حقيقت زمان نيز اقوال عجيبي نقل شده كه شيخ‌الرئيس در طبيعيات شفاء به آنها اشاره كرده است. ولي گويا حل مسئلهٔ زمان از نظر فلاسفهٔ اسلامي سهل‌تر از مسئلهٔ مكان بوده؛ زيرا تقريباً همگي بر اين قول اتفاق داشته‌اند كه زمان، نوعي مقدار و كميت متصل است كه ويژگي آن قرارناپذيري مي‌باشد و به‌واسطهٔ حركت بر اجسام عارض مي‌شود. بدين‌ترتيب جايگاه زمان در جدول مقولات ارسطويي كاملاً مشخص مي‌شود. صدرالمتألهين نيز در بسياري از سخنانش همين بيان را آورده است. ولي پس از تحقيق نهايي در مسئلهٔ حركت، بيان جديدي را ارائه كرده كه اهميت ويژه‌اي دارد.

بيان فلاسفه دربارهٔ زمان هر‌چند بياني روشن مي‌نمايد، ولي با دقت در آن، نقاط ابهام و سؤال‌انگيزي رخ مي‌نمايد كه ژرف‌انديشي بيشتري را مي‌طلبد و شايد همين امور، نظر ريزبين و موشكاف صدرالمتألهين را جلب كرده و او را به ارائهٔ نظريهٔ جديدي كشانده است.

براي توضيح اين نقاط بايد به پاره‌اي مباني قوم كه با اين مسئله ارتباط دارد اشاره كنيم، هر‌چند فعلاً جاي بحث و تحقيق دربارهٔ آنها نيست.

ازجمله آنكه فلاسفه معمولاً حركت را «عَرض» معرفي كرده‌اند، ولي توضيح بيشتري دربارهٔ آن نداده‌اند. تنها بعضي از ايشان آن را از مقولهٔ«ان يفعل» يا «ان ينفعل» دانسته و شيخ اشراق آن را مقولهٔ مستقلي در كنار جوهر و كميت و كيفيت و اضافه به‌حساب آورده و بدين‌ترتيب شمارهٔ مقولات را منحصر در پنج مقوله نموده و ساير مقولات نسبي را