آموزش فلسفه - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ١٣٦ - غايت و علت غائي

غائي كار وي نخواهد بود. از اين بحث نتايج متعددي به‌دست مي‌آيد كه مهم‌ترين آنها از اين قرار است:

الف) يك كار ممكن است چند هدف در طول يكديگر داشته باشد و هدف نزديك، وسيله‌اي براي هدف دوم باشد و همچنين تا برسد به هدف نهايي؛

ب) هدف بودن نتيجهٔ كار صرفاً تابع رابطهٔ عليت بين كار و نتيجه نيست، بلكه بستگي به توجه فاعل (نيت) نيز دارد، و از اينجا نقش نيت در افعال ارزشي روشن مي‌شود؛

ج) اهداف متعدد براي يك كار ممكن نيست تا بي‌نهايت ادامه يابد؛ زيرا هدف بودن اهداف متوسط، تابع هدف نهايي است و مطلوبيت آنها در سايهٔ مطلوبيت آن شكل مي‌گيرد، و تا فاعل توجه به يك مطلوب نهايي نداشته باشد، نمي‌تواند امور ديگري را به‌عنوان وسيله براي رسيدن به آن اتخاذ نمايد؛ زيرا فرض اين است كه مطلوبيت آنها تابع مطلوبيت غايت نهايي است، و اگر فرض كنيم كه هر هدفي وسيله براي هدف ديگري باشد، همهٔ آنها تابع خواهند بود و فرض تابع‌هاي بي‌متبوع، فرض متناقض و محالي است.

پس ناچار بايد چيزي مطلوب بالاصاله باشد تا اشياء ديگري به تَبَع آن مطلوبيت بيابند.

اما در مورد افعال انساني مطلب روشن‌تر است؛ زيرا هر انساني در درون خود با علم حضوري مي‌يابد كه هر كاري را براي هدف نهايي مشخصي انجام مي‌دهد. افزون بر اين، انسان قدرت بر تصور و توجه به امور نامتناهي را ندارد تا بتواند سلسلهٔ نامتناهي از اهداف داشته باشد؛

٦. نوع ديگري از تعدد در علل غائي نيز متصور است، و آن اينكه انگيزه‌‌هاي متعددي مجموعاً در انجام كاري مؤثر باشند، و حتي ممكن است هركدام از آنها به‌گونه‌اي باشد كه اگر انگيزهٔ ديگري هم نمي‌بود، براي انجام كار كافي بود. به ديگر سخن، فاعل ممكن است كاري را براي چند هدفِ در عرض هم انجام دهد و به قول معروف «با يك سنگ، دو نشان را بزند». بنابراين اجتماع دو علت غائي براي يك فعل محال نيست، برخلاف اجتماع دو علت فاعلي تام در عرض يكديگر.