آموزش فلسفه - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٢٤٨ - كيف استعدادي

از آنها مانند فرديت و زوجيت از اوصاف عدد، و بخشي ديگر مانند مستقيم بودن و منحني بودن، از اوصاف موضوعات هندسي‌ به‌شمار مي‌روند.

ظاهراً نكته‌اي كه اين دسته از كيفيات را دستهٔ مستقلي به‌حساب آورده‌اند و آنها را در عداد كيفيات محسوسه نشمرده‌اند، اين است كه مستقيماً مورد ادراك حسي قرار نمي‌گيرند.

اما اوصاف اعداد را با توجه به اينكه خود عدد امري اعتباري و فاقد مابازای خارجي است، نمي‌توان اموري حقيقي و اعراضي خارجي دانست. اما اوصاف موضوعات هندسي، مانند مستقيم بودن و منحني بودن خط، و مستوي يا مقعر يا محدب بودن سطح، مفاهيمي است انتزاعي كه با چند واسطه از نحوهٔ وجود اجسام انتزاع مي‌شود. مخصوصاً با توجه به اينكه خود خط و سطح، در واقع حدود عدمي اجسام هستند كه ذهن انسان با مسامحه آنها را ماهياتي موجود در خارج تلقي مي‌كند.

بنابراين به سختي مي‌توان اين دسته از كيفيات را به‌عنوان اعراض خارجي و داراي مابازای عيني قلمداد كرد و حداكثر بايد آنها را از اعراض تحليليه به‌حساب آورد.

چهارمين قسمي كه فلاسفه براي مقولهٔ كيف قائل شده‌اند، كيفيت استعدادي است كه آن را به اين صورت تعريف كرده‌اند: كيفيتي است كه به‌واسطهٔ آن، پيدايش پديدهٔ خاصي در موضوع آن رجحان مي‌يابد، و گاهي آن را «امكان استعدادي» مي‌نامند، در مقابل ساير اقسام امكان، مانند امكان ذاتي و امكان وقوعي؛[١] زيرا ساير معاني امكان از معقولات ثانيهٔ فلسفي و مفاهيم غيرماهوي است، به‌خلاف امكان استعدادي كه آن را ماهيتي از مقولهٔ كيف مي‌شمارند.

دليلي­كه براي ­عيني­بودن كيفيت استعدادي آورده‌اند، اين است كه متصف به صفات

[١] امكان ذاتى وصفى است عقلى براى ماهيت، از اين‌نظر كه ذاتاً اقتضایى نسبت به وجود و عدم ندارد وهیچ‌کدام از آنها براى آن ضرورتى ندارد، و امكان وقوعى وصف عقلى ديگرى است براى ماهيت، از اين ‌نظر كه علاوه بر اینکه وجود آن، ذاتاً محال نيست، مستلزم امر محال ديگرى هم نمى‌باشد.