آموزش فلسفه - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٤٤٥ - توحيد در خالقيت و ربوبيت

در درس گذشته توحيد به‌معناي نفي شريك در وجوب وجود، و نيز به‌معناي نفي كثرت در درون ذات را بيان كرديم و ضمناً اشاره‌اي به نفي مغايرت صفات با ذات الهي نموديم و توضيح آن در بحث صفات الهي خواهد آمد. اما شركي كه در ميان طوايف مختلف مشركين شايع بوده و هست، شرك در خالقيت و به‌خصوص شرك در تدبير جهان است و مباحث گذشته براي ابطال آن كافي نيست؛ زيرا ممكن است كسي با پذيرفتن توحيد به‌معناي گذشته معتقد شود كه واجب‌الوجودِ يگانه، تنها يك يا چند مخلوق را آفريد و ديگر نقشي در آفرينش ساير مخلوقات و تدبير امور آنها ندارد، و اين امور به‌وسيلهٔ كساني انجام مي‌گيرد كه خودشان واجب‌الوجود نيستند، اما در ايجاد و تدبير ساير پديده‌ها مستقل هستند و نيازي به خداي متعالي ندارند. ازاين‌رو لازم است توحيد در خالقيت و ربوبيت جداگانه مورد بحث قرار گيرد.

فلاسفهٔ پيشين براي اثبات توحيد در خالقيت و نفي شريك براي خداي   متعالي در آفرينش و ادارهٔ جهان، به اين صورت استدلال مي‌كرده‌اند كه آفرينش، منحصر به آفرينش مستقيم و بي‌واسطه نيست و خدايي كه نخستين  مخلوق را مستقيماً و بي‌واسطه مي‌آفريند، افعال و مخلوقات او را هم با  وساطت وي مي‌آفريند، و اگر صدها واسطه هم در كار باشد باز هم همگي   آنها مخلوق باواسطهٔ خداي متعالي به‌شمار مي‌روند، و به تعبير فلسفي، علتِ علت