آموزش فلسفه - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٢٢٨ - خلاصه

٧. بيان دوم اين است كه جسم با فعليت خودش نمي‌تواند فعليت جديدي را بپذيرد؛ زيرا حيثيت فعليت، حيثيت وجدان و دارا بودن است، و حيثيت قبول و پذيرفتن، حيثيت قوه و فقدان، و اين دو حيثيت متباين هستند، پس بايد در ازای هريك از آنها جوهر خاصي وجود داشته باشد.

٨. اين بيان نيز تمام نيست؛ زيرا حيثيت قوه و قبول و فقدان، امري است عقلي نه خارجي، و چنين وصف عقلي مستلزم يك امر عيني و خارجي نيست، و با تنزل مي‌توان حيثيت فعليت را همان جوهر جسماني، و حيثيت قوه و قبول را يكي از اعراض آن قلمداد كرد.

٩. بيان سوم اين است كه هر فعليت جديدي مسبوق به امكان استعدادي است كه نوعي از انواع مقولهٔ «كيف» به‌شمار مي‌رود، و فعليت يافتن همين عرض هم نياز به قوه و امكان قبلي دارد. پس براي جلوگيري از تسلسل بايد جوهري را اثبات كرد كه حيثيت ذاتي آن قوه و استعداد باشد.

١٠. جواب اين است كه امكان استعدادي مفهومي است انتزاعي نه عرض خارجي، و به فرض اينكه امري عيني مي‌بود مي‌توانستيم آن را معلول جوهر جسماني به‌حساب آوريم، به‌گونه‌اي كه پيدايش آن نيازمند به عرض عيني ديگري به‌نام امكان استعدادي سابق بر آن نباشد.

١١. اساساً فرض موجود بي‌فعليت، همانند فرض موجود بي‌وجود، فرض معقولي به‌نظر نمي‌رسد و اگر كسي بگويد كه هيولي در سايهٔ صورت حقيقهٔ داراي فعليت مي‌شود و به‌طور كلي فاقد فعليت نخواهد بود، و به ديگر سخن صورت را واسطهٔ در ثبوت حساب كند نه واسطهٔ در عروض، حيثيت ذاتي هيولي (قوهٔ محض بودن) را نديده گرفته است.

١٢. اگر قوه بودن براي هيولي نظير امكان براي ماهيت انگاشته شود كه هيچ‌گاه از آن جدا نمي‌شود و در عين حال در سايهٔ علت، متصف به وجوب بالغير مي‌گردد، لازمه‌اش اين است كه هيولي امري اعتباري و به قول صدرالمتألهين امري عدمي باشد نه موجود حقيقي عيني.