آموزش فلسفه - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٣٨٣ - شبههٔ منكرين حركت در جوهر

چنان‌كه اشاره شد فلاسفهٔ پيشين، اعم از مشائي و اشراقي، حركت را ويژهٔ اعراض مي‌دانسته‌اند و نه‌تنها حركت در جوهر را اثبات نمي‌كرده‌اند، بلكه آن را امري محال مي‌پنداشته‌اند. از فلاسفهٔ يونان باستان هم كسي را نيافته‌ايم كه صريحاً حركت در جوهر را مطرح و آن را اثبات كرده باشد. تنها از هراكليتوس سخناني نقل شده كه قابل تطبيق بر حركت جوهريه است، و حداكثر به كساني از فلاسفه و متكلمين اسلامي و غيراسلامي كه قائل به آفرينش مستمر و نو‌به‌نو بوده‌اند نيز مي‌توان گرايش به حركت جوهريه را نسبت داد. اما كسي كه صريحاً اين مسئله را عنوان كرد و برخلاف فيلسوفان بنام جهان، شجاعانه بر اثبات آن پاي فشرد، فيلسوف عظيم اسلامي صدرالمتألهين شيرازي بود.

ما در اينجا نخست به بيان شبههٔ منكرين حركت در جوهر و حل آن مي‌پردازيم، سپس نظريهٔ صدرالمتألهين و دلايلي را كه وي براي اثبات آن اقامه كرده است بيان مي‌كنيم.

سخنان كساني كه حركت در جوهر را محال مي‌پنداشته‌اند، بر اين محور دور مي‌زند كه يكي­ از لوازم بلكه مقومات هر حركتي، وجود متحرک­ و به­اصطلاح­ موضوع حركت است، چنان‌كه وقتي مي‌گوييم كرهٔ زمين به دور خودش و به دور خورشيد مي‌چرخد، يا سيب از سبزي به­زردي ­و ­سرخي ­تحول ­مي‌يابد، يا نهال ­درخت و نوزاد حيوان و انسان رشد و نمو مي‌كند، در همهٔ اين موارد ذات ثابتي داريم كه صفات و حالات آن تدريجا