آموزش فلسفه - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٦٧ - منشأ اعتقاد به رابطهٔ عليت در ماديات

گاهي چنين گفته مي‌شود كه علم به رابطهٔ عليت در ميان همهٔ موجودات، و ازجمله موجودات مادي، علمي فطري است كه عقل انساني با آن سرشته شده و براساس آن، درصدد تشخيص علت و معلول‌هاي خاص برمي‌آيد. ولي چنان‌كه در مبحث شناخت‌شناسي گذشت، فطري بودن هيچ علم حصولي قابل اثبات نيست، و به فرض ثبوت، ضمانتي براي مطابقت با واقع نخواهد داشت.

اما همان‌گونه كه در درس بيست و سوم گفته شد، پاره‌اي از علومْ قريب به بداهت هستند كه به يك معنا مي‌توان آنها را «فطري» ناميد، مانند علم به وجود واقعيات مادي كه در واقع از يك استدلال خفي و نيمه‌آگاهانه سرچشمه مي‌گيرد. علم به وجود رابطهٔ عليت و وابستگي بعضي از موجودات مادي به بعضي ديگر نيز از همين قبيل است، و هرچه به آغاز تولد نزديك‌تر شويم، ناآگاهانه‌تر مي‌شود تا آنجا كه شبيه ادراكات غريزي حيوانات مي‌گردد، و هرقدر آگاهي انسان رشد يابد، به‌صورت آگاهانه‌تري ظاهر مي‌شود تا به‌صورت استدلال منطقي درآيد؛ مثلاً هنگامي كه كودك همراه با برخورد دو جسم صدايي را مي‌شنود، وابستگي پيدايش صوت را با برخورد آنها به‌صورت مبهمي درك مي‌كند، و هنگامي كه روشن شدن چراغ را هم‌زمان با فشار دادن كليد مشاهده مي‌كند، وابستگي ديگري را به همان صورت درك مي‌كند، و بدين‌ترتيب نفس وي مستعد مي‌شود كه وجود رابطهٔ عليت ميان پديده‌هاي مادي را به‌طور اجمال درك كند، ولي چنان نيست كه بتواند اين   رابطه را به‌صورت قضيهٔ منطقي درك نمايد و آن را در قالب الفاظ دقيق و گويايي