آموزش فلسفه - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٤٩٣ - هدف و علت غائي

يكي از مسائل مهم در فلسفهٔ الهي و كلام، مسئلهٔ هدف آفرينش است كه مورد بحث‌ها و اختلاف‌نظرهايي واقع شده است؛ از يك سوي، بعضي از صاحب‌نظران، هدف و علت غائي در افعال الهي را انكار كرده‌اند، و از سوي ديگر، كساني هدف الهي را سودرساندن به مخلوقات شمرده‌اند، و گروه سومي قائل به وحدت علت فاعلي و علت غائي در مجردات شده‌اند.

به‌طور كلي، در اين زمينه سخنان بسياري هست كه نقل و نقد آنها به درازا مي‌كشد. ازاين‌رو نخست مفهوم هدف و اصطلاحات فلسفي مشابه آن را بيان مي‌كنيم، و سپس به ذكر مقدماتي كه براي توضيح مسئله و رفع شبهات آن مفيد است مي‌پردازيم، و سرانجام معناي صحيح هدف‌داري الهي را بيان خواهيم كرد.

هدف كه در لغت به‌معناي نشانهٔ تير است، در محاورات عرفي به نتيجهٔ كار اختياري گفته مي‌شود كه فاعل مختار از آغاز در نظر مي‌گيرد و كار را براي رسيدن به آن انجام مي‌دهد، به‌طوري كه اگر نتيجهٔ كار منظور نباشد، كار انجام نمي‌گيرد.

نتيجهٔ كار از آن جهت كه منتهي‌اليه آن است، «غايت» و از آن جهت­ كه ­از آغاز مورد نظر و قصد فاعل بوده است، «هدف و غرض» و از آن جهت كه مطلوبيت آن موجب تعلق ارادهٔ فاعل به انجام كار شده است، «علت غائي» ناميده مي‌شود، ولي ­آنچه در حقيقت مؤثر