آموزش فلسفه - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٣٥٩ - مقدمه

دانستيم كه مقومات حركت در تمام حركات وجود دارد و قابل تنوع و تفاوت نيست تا براساس اختلاف آنها بتوان اقسام مختلفي را براي حركت در نظر گرفت. اما مشخصات و لوازم حركت كمابيش قابل تفاوت و تنوع است و مي‌توان برحسب اختلاف آنها اقسامي را براي حركت اثبات كرد؛ مثلاً اختلاف مدار در حركات انتقال كاملاً محسوس است و اشكال مختلفي كه براي آن تصور مي‌شود، موجب تفاوت حركات مربوطه مي‌گردد. ولي از يك سوي، اختلاف مدارات انواع محصوري ندارد و از سوي ديگر، نتيجهٔ فلسفي خاصي بر اين تنوع مترتب نمي‌شود. ازاين‌رو، تقسيم حركات برحسب اختلاف مدارات چندان فايده‌اي دربرنخواهد داشت.

همچنين جهات حركات هر‌چند از نظر كلي قابل تقسيم به شش جهت اصلي معروف است، اما اولاً، اين اقسام قراردادي است، و ثانياً، تقسيم حركات برحسب اختلاف آنها فاقد ثمرهٔ فلسفي مي‌باشد. نيز سرعت حركت مراتب بي‌شماري دارد، اما اين اختلاف مراتب تأثيري در تحليل فلسفي آنها ندارد.

اما تقسيم حركت برحسب اختلاف فاعل‌ها، در واقع تابع اقسام فاعل است كه در درس سي و هشتم به آنها اشاره شده به‌طور كلي مي‌توان حركت را به دو قسم طبيعي و ارادي تقسيم كرد؛ زيرا فاعل‌هاي بالقصد و بالعنايه و بالرضا و بالتجلي، همهٔ فاعل‌هاي ارادي هستند و فاعل‌هاي بالجبر و بالتسخير هم حالات خاصي از آن به‌شمار مي‌روند، چنان‌كه فاعل قسري، حالت خاصي از فاعل طبيعي محسوب مي‌شود.