آموزش فلسفه - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٣٥ - علت مادي و صوري و فاعلي و غائي

شروط نيز به دو دسته تقسيم مي‌شوند: شرط فاعليت فاعل، يعني چيزي كه بدون آن فاعل نمي‌تواند كار خود را انجام دهد، و در واقع مكمل فاعليت اوست، مانند تأثير علم در افعال اختياري انسان؛ و ديگري شرط قابليت قابل، يعني چيزي كه بايد در ماده تحقق يابد تا قابل دريافت كمال جديدي از فاعل شود، چنان‌كه جنين بايد واجد شرايط خاصي شود تا روح در آن دميده گردد.

تقسيم معروف ديگري براي علت هست كه آن را براساس استقراء به چهار قسم تقسيم مي‌كنند: يكي علت مادي يا عنصري كه زمينهٔ پيدايش معلول است و در ضمن آن باقي مي‌ماند، مانند عناصر تشكيل دهندهٔ گياه. دوم علت صوري كه عبارت است از صورت و فعليتي كه در ماده پديد مي‌آيد و منشأ آثار جديدي در آن مي‌گردد، مانند صورت نباتي. اين دو قسم، از اقسام علل داخلي هستند و مجموعاً وجود معلول را تشكيل مي‌دهند.

قسم سوم، علت فاعلي است كه معلول از آن پديد مي‌آيد، مانند كسي كه صورت را در ماده ايجاد مي‌كند. چهارم علت غائي است كه انگيزهٔ فاعل براي انجام دادن كار مي‌باشد، مانند هدفي كه انسان براي افعال اختياري خودش در نظر مي‌گيرد و براي رسيدن به آن كارهايش را انجام مي‌دهد. اين دو قسم اخير از اقسام علل خارجي به‌شمار مي‌روند.

بديهي است كه علت مادي و علت صوري، مخصوص معلول‌هاي مادي مركب از ماده و صورت است و اساساً اطلاق «علت» بر آنها خالي از مسامحه نيست.

لازم به تذكراست كه علت فاعلي دو اصطلاح دارد: يكي فاعل طبيعي كه در طبيعيات به‌نام«علت فاعلي» شناخته مي‌شود و منظور از آن منشأ حركت و دگرگوني‌هاي اجسام است، و ديگري فاعل الهي كه در الهيات مورد بحث واقع مي‌شود و منظور از آن موجودي است كه معلول را به وجود مي‌آورد و به آن هستي مي‌بخشد و مصداق آن فقط در ميان مجردات يافت مي‌شود؛ زيرا عوامل طبيعي فقط منشأ حركات ­و دگرگوني‌هايي در