آموزش فلسفه - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٧١ - راه شناختن علت هاي مادي

دراكثر موارد، نشانهٔ عليت­ و معلوليت ­آنهاست؛ زيرا تقارن ­دائمي ­يا اكثري­ به‌طوراتفاق ممكن نيست.

دربارهٔ اين بيان بايد گفت اولاً، اين قضيه كه امر اتفاقي، دائمي و اكثري نمي‌شود و به اصطلاح، قسر اكثري و دائمي محال است، احتياج به اثبات دارد و ثانياً، اثبات تلازم دائمي يا اكثري دو پديده، كاري قريب به محال است و هيچ آزمايشگري نمي‌تواند ادعا كند كه اكثر موارد تحقق دو پديده را آزمايش كرده است.

همچنين گاهي براي تتميم برهان، از قاعدهٔ ديگري استفاده مي‌شود كه دو چيز همانند، آثار همانندي خواهند داشت (حكم الأمثال في ما يجوز وما لا يجوز واحد). بنابراين هنگامي كه در موارد آزمايش‌شده پيدايش پديده‌اي را در شرايط خاصي ملاحظه كرديم، خواهيم دانست كه در موارد ديگري هم كه عيناً همين شرايط موجود باشد، پديدهٔ مزبور تحقق خواهد يافت و بدين‌ترتيب رابطهٔ عليت ميان آنها كشف مي‌شود، ولي اين قاعده هم چندان كارآيي عملي ندارد؛ زيرا اثبات همانندي كامل دو وضعيت كار آساني نيست.

به‌نظر مي‌رسد تنها راه استفاده از تجربه براي اثبات قطعي رابطهٔ عليت بين دو پديدهٔ معين، اين است كه شرايط تحقق يك پديده كنترل گردد و ملاحظه شود كه با تغيير كدام‌يك از عوامل و شرايط مضبوط، پديدهٔ مزبور دگرگون مي‌شود و با وجود چه شرايطي باقي مي‌ماند؛ مثلاً اگر در محيط كنترل شدهٔ آزمايشگاه ديديم كه فقط با اتصال دو سيم معيّن، لامپ برق روشن مي‌شود و با قطع آنها خاموش مي‌گردد، نتيجه مي‌گيريم كه اتصال مزبور، شرط پيدايش نور در لامپ (تبديل انرژي الكتريكي به انرژي نوراني) است و اگر شرايط دقيقاً كنترل شده باشد، انجام آزمايش براي يك‌بار هم كفايت مي‌كند، ولي چون كنترل دقيق شرايط كار آساني نيست، غالباً براي حصول اطمينان، از تكرار آزمايش استفاده مي‌شود.

ولي در عين حال، اثبات اينكه علت مؤثر در پيدايش پديده، همان عوامل شناخته شده در محيط آزمايشگاه است و هيچ عامل نامحسوس و ناشناختهٔ ديگري وجود ندارد، بسيار مشكل است. مشكل‌تر از آن، اثبات عامل انحصاري و جانشين‌ناپذير است؛ زيرا همواره