آموزش فلسفه - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٧٤ - خلاصه

٧. اما نتيجهٔ يقيني اين‌گونه آزمايش‌ها، شناختن علل ناقصه است؛ يعني چيزهايي كه با رفع آنها معلول هم مرتفع مي‌شود، ولي شناختن مجموعهٔ عوامل و شرايطي كه در پيدايش پديده‌اي مؤثر هستند، به‌صورت يقيني مشكل است؛ زيرا احتمال تأثير امر ناشناخته و كنترل نشده‌اي را نمي‌توان نفي كرد. ازاين‌رو قوانين تجربي را نمي‌توان يقيني به تمام معناي كلمه دانست.

٨. از سوي ديگر، كشف علت منحصره براي پيدايش پديده‌هاي مادي، به‌صورت يقيني از عهدهٔ تجربه برنمي‌آيد؛ زيرا راهي براي نفي جانشين آن در شرايط ديگري وجود ندارد.

٩. به‌فرض اينكه مجموعهٔ عوامل و شرايط مادي لازم براي پيدايش يك پديده به‌صورت انحصاري هم قابل شناخت باشد، لازمهٔ آن نفي عامل ماوراء طبيعي نيست؛ زيرا چنين عاملي در دام تجربه نمي‌افتد و وجود و عدم آن را تنها به‌وسيلهٔ برهان عقلي مي‌توان اثبات كرد.

١٠. نارسايي‌هاي روش تجربي، مانع از حصول يقين به وجود رابطهٔ عليت در ميان ماديات نمي‌شود؛ زيرا اثبات علل ناقصه از راه تجربه ميسر است، و همين اندازه براي علم به وجود رابطهٔ عليت در ميان ماديات كفايت مي‌كند.