ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٧٣ - ترجمهء خطبهء پنجم

وجود دارد كه مجموع آنها را به دو گروه عمده تقسيم مى گردند : ١ - تفسير موقعيت فتنه انگيز .
٢ - انسانهايى كه با آن موقعيت در ارتباطند .
١ - تفسير موقعيت فتنه انگيز
١ - تفسير موقعيت فتنه انگيز مسئلهء يكم - تعريف موقعيت فتنه انگيز
مسئلهء يكم - تعريف موقعيت فتنه انگيز چنانكه گفتيم : اين موقعيت عبارت است از فعاليتها و هيجانات آشوبگرانه در بارهء حوادث و واقعياتى كه داراى ابعاد مركب از حق و باطل مى باشند . البتّه مسلم است كه فعاليت و هيجان آشوبگرانه از اوصاف انسانهايى است كه آشوب را به راه انداخته‌اند ، ولى بدانجهت كه خود حوادث و واقعيات مخلوط از حق و باطل ، مانند ساير امور ، ممكن است بى سر و صدا و بدون تحريكات از جويبار اجتماع عبور كنند و براه خود بروند ، در اين فرض حالت فتنه اى بخود نمى گيرند ، پديدهء فتنه اى موقعى بروز مى كند كه آن حوادث يا واقعيات بعنوان عامل تحريك آميز انسانهايى را به هيجان و فعاليتها وادار كند ، لذا دو پديدهء مزبور ( هيجان و فعاليت ) را جزئى از تعريف فتنه قرار داديم .
هيجان و فعاليتها موقعى جنبهء فتنه بودن پيدا مى كنند كه با هدفگيرى ايجاد آشوب بجريان بيفتند ، نه براى تشخيص و تفكيك حق از باطل .
حوادث و واقعياتى كه زمينهء بروز فتنه را به وجود مى آورند ، داراى ابعادى مركب از حق و باطل مى باشند ، زيرا آن امورى كه حق محض يا باطل محضاند ، مجالى به آشوبگران نمى دهند .
هر فتنه و آشوبى دو جنبه دارد
هر فتنه و آشوبى دو جنبه دارد بدينجهت بوده است كه كلمهء فتنه يا آشوب در لغت فارسى همواره مفهومى از فساد را در بر دارد كه بيش از ساير مفاهيم و جنبه‌هاى فتنه به ذهن شنونده يا خواننده نمودار مى گردد . ما براى تكميل تعريفى كه در بارهء فتنه آورديم ، دو جنبه اى بودن آن را هم توضيح مى دهيم :