ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ١٦٨ - تأثير محيط طبيعى در وضع روانى مردم

يكى اين كه آنان ولى دم عثمان نبودند . دوم اين كه على بن ابي طالب ( ع ) چنانكه بارها فرموده بودند برىترين مردم از خون عثمان بوده است .
هنگامى كه بر پا كنندگان آشوب جمل از امير المؤمنين ( ع ) كه بقول مولوى « افتخار هر نبى و هر ولى » بود ، روى گردان شدند ، نخست زن پيامبر را از موقعيت چشمگير خود پايين آوردند و او را تا حد مخالفت با امير المؤمنين كه شخصيت او را به كلى دگرگون و تا حد مخالفت با اصول سازنده اى كه همسرش در بارهء حكومت مقرر فرموده بود ، تنزل دادند . و بدانجهت كه هدف جز رياست پرستى بوسيلهء مبارزه با يگانه شخصيت انسانى تاريخ نبود ، براى وصول به اين هدف ، به تنزل دادن زن پيامبر قناعت ننموده به علم كردن چارپا ، آن شترى كه عايشه به او سوار شده بود ، پرداختند .
شتر و شتر سوار را تعيين كنندهء سرنوشت جامعهء اسلامى تلقى نمودند . خونها ريختند ، دور شتر طواف كردند مردم ساده لوح را به رجز خوانى در طواف پيرامون حيوان وادار نمودند بالاخره نتيجه اى كه گرفتند ، اين بود كه معاويه آن خونخوار تاريخ و سرنگون كنندهء همهء اصول انسانى را بر دوش مردم سوار كردند .
٨ ، ٩ - اخلاقكم دقاق و عهدكم شقاق و دينكم نفاق و ماءكم زعاق ( اخلاقتان پست ، پيمانتان سست و شكسته و دينتان نفاق و آبى كه مى آشاميد شور است ) .
تأثير محيط طبيعى در وضع روانى مردم در مجموع اين خطبه چند مسئلهء بسيار مهم گوشزد شده است : مسئلهء يكم - توضيحى در پستى و تباهى بر پا دارندگان جنگ جمل كه در دو جمله بيان شده است : لشكريان زن ، پيروان شتر .
مسئلهء دوم - غيب گوئى امير المؤمنين عليه السلام : كأنّى بمسجدكم كجؤجؤ سفينة قد بعث اللَّه عليها العذاب من فوقها و من تحتها .