ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ١٦٩ - تأثير محيط طبيعى در وضع روانى مردم

( چنين مى بينم كه مسجد شما مانند سينهء كشتى روى دريا است كه عذاب خداوندى بالا و پايينش را فرا گرفته ، همهء ساكنان آن را غرق نموده است ) .
اين غيب گوئى در دو روايت ديگر هم نقل شده است .
مسئلهء سوم - بيان مشخصات محيط طبيعى بصره كه جنگ جمل در آن براه افتاده است . اين مشخصات بقرار زير است : ١ - آب شور .
٢ - نزديكى به آب .
٣ - كثافت و بدبوئى زمين كه مجاور آب است .
٤ - گودى زمين .
بلادكم انتن بلاد اللَّه تربة ، اقربها من الماء و ابعدها من السّماء .
( شهرهاى شما داراى كثيفترين زمين در شهرهاى خداوندى است نزديكترين شهر به آب و دورترين آنها از آسمان ) .
اين مسئله يكى از جالبترين مسائل علمى در جامعه شناسى است كه تأثير محيط طبيعى را در وضع روانى مردم با وضوح كامل مطرح كرده است .
اين يكى از دلايل روشن است كه واقع نگرى اسلام را اثبات مى كند و تفسير طبيعى موجوديت انسانى را بطور رسمى ، از معارف ضرورى قلمداد ميكند .
اين مسئله در قرون بعدى بوسيلهء ابن خلدون در مقدمه و منتسكيو در كتاب روح القوانين مشروحا مورد بررسى و پذيرش قرار گرفته ، امروز هم مانند يك اصل كاملا علمى مورد توجه مردم شناسان و جامعه شناسان قرار گرفته است .
مطلبى كه بايستى در اين مبحث مورد دقت قرار بگيرد اينست كه تأثيرات محيط طبيعى اگر چه اصول بنيادين طبيعت انسان را مانند انديشه و اراده دگرگون نمى سازد ، ولى آداب و رسوم و قوانينى را به وجود مى آورد كه مى توانند شئون حيات مردم را رنگ آميزى و توجيه نمايند . با نظر به اين قاعده است كه مى گوييم : امير المؤمنين عليه السلام مردم بصره را محكوم مطلق ننموده‌اند ، بلكه نمود طبيعى ارتباط آنان را با چنان محيط طبيعى بيان فرموده‌اند .