ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٧٢ - ترجمهء خطبهء پنجم

اختصاصى شما قرار گرفته‌اند ، موجب هيجان شما گشته ، سر دو راهى قرار مى گيريد ، آيا آن فرد يا گروه را بجهت آن اشتباه ناچيز ، از روى لجاجت و خود خواهى نابود خواهيد كرد ، يا بمقدار همان اشتباه ، آنان را مجازات خواهيد كرد ، يا در صورتى كه عفو و اغماض فساد ديگرى را بوجود نياورد ، آنان را خواهيد بخشيد روز ديگرى امتيازى نصيب شما خواهد گشت ، آيا اين امتياز را به شكل سلاح برّان در آورده با نيروى خودخواهى بر سر انسانهاى ديگر فرود خواهيد آورد ، يا با هشيارى در بارهء اين كه در بوجود آمدن امتياز مفروض عوامل اجتماعى گذشته و معاصر دخالت داشته است ، خود را امانتدار تلقى كرده ، اجتماع را بهره مند خواهيد ساخت بطور كلى اين اصل را در يك جمله بگوئيم : تا رويدادهاى زندگى قابل تقسيم بر حق و باطل باشد و تا دو عامل متضاد « خود طبيعى » و « خود انسانى » قدرتى براى فعاليت در درون آدمى داشته باشند ، براى حيات آدمى راهى جز مسير فتنه‌ها وجود ندارد .
عنصر اساسى اين نوع فتنه‌ها كه آزمايش و تحريك احساس حقجويى و حق يابى آدميان است ، در قرآن مجيد بعنوان يكى از مشيتهاى الهى گوشزد شده است كه در مبحث « فتنه از ديدگاه قرآن » مشروحا مطرح خواهد شد .
نوع دوم - فتنه هايى است كه حيوانات انسان نما در جوامع يا در خانواده‌ها به وجود مى آورند كه واقعيتها را در تاريكىها غوطه ور مى سازند و از تفكيك حق و باطل جلوگيرى مى كنند .
ضابطهء كلَّى در اين نوع فتنه‌ها كه ما آنها را آشوب مى ناميم ، اينست كه انسانهايى كه شعلهء آشوب در ميان آنان زبانه مى كشد ، هر قدر ضعيفتر بوده باشند ، در معرض تلفات بيشتر قرار مى گيرند .
تعريف مفهوم آشوب و آشوبگرى را مى توان چنين بيان كرد : آشوب عبارت است از فعاليتها و هيجانات سر در گم در بارهء حوادث و واقعياتى كه داراى ابعاد مركب از حق و باطل مى باشند . ما در اين مبحث حوادث و واقعياتى را كه زمينهء فتنه را آماده مى كنند ، موقعيت فتنه انگيز مى ناميم . در اين مبحث مسائل متعددى