ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ١٦٧ - ترجمهء خطبهء سيزدهم در سرزنش اهل بصره پس از حادثهء جمل

جمعى ديگر از تحليل گران تاريخ اسلامى مى گويند : اصل محرك آن سه نفر معاوية بن ابى سفيان است كه در پشت پرده دست به تحريكات زده آن سه نفر را در روى پرده به بازيگرى وادار كرده بود .
بهر حال اين سه نفر با تمام بىاعتنايى پاى روى اصول و قوانين اسلامى كه حكومت امير المؤمنين ( ع ) را اثبات كرده بود ، نهاده ، زحمتها كشيدند راه‌ها در نورديدند و كوه‌ها و بيابانها پشت سر گذاشته سرانجام به « بصره » رسيدند و ده‌ها هزار انسان را به كشتن دادند و برگشتند و ميدان را براى تاخت و تاز استاد مكتب « ماكياولى » يعنى « معاويه » هموار كردند كه با آرامش خاطر بتواند مال مردم را در اختيار خود بگيرد و فرزندان خليفة اللَّه در روى زمين را بردهء فرزندش يزيد بسازد .
اين بود فهرست غائلهء جمل . اكنون مى پردازيم به تفسير جملات امير المؤمنين عليه السلام كه خطاب به اهل بصره مى فرمايد : « شما اهل بصره لشكر زن و پيروان ناآگاه چارپا ( شتر ) گشتيد . » آرى ، بيمارى رياست پرستى و درد بىدرمان خودخواهى از اين بدبختىها و تباهىها بطور فراوان دارد .
فرد و جامعه اى كه از حق و عدالت بگريزد ، نه تنها همهء موجوديت خويشتن را مختل و از موقعيت انسانى ساقط مى كند ، بلكه اصول و قوانين صالحه را نيز درهم مى ريزد و دستخوش خواسته‌هاى بىبنياد مى نمايد .
زنى را كه مى بايست بنشيند و عامل تربيت و واسطهء انتقال عظمتهاى همسرش پيامبر اكرم به افراد اجتماع گردد ، راهى بيابانها و شهرها مى نمايد و ده‌ها هزار انسان را بخاك و خون مى غلطاند و با وجدان مختل به خانه اش برمى گردد .
اين همه نقض اصول و قوانين براى چه براى اين كه من رياست مى خواهم يا چرا رشد يافتگان به على بن ابي طالب ( ع ) مهر و محبت مى ورزند علت مخالفت با على بن ابي طالب ( ع ) و طغيان بر حكومت قانونى او ، از طرف عايشه و طلحه و زبير جز آنكه گفتيم ، نيست ، زيرا خونخواهى عثمان كه آنرا دستاويز قرار داده بودند به دو دليل روشن بى معنا بود :