ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٩٤ - نظريهء سوم

تشخيص طعم آب دريا را داراست و از عوامل نابود كننده فرار نموده محيطهاى قابل زيستن را براى خود انتخاب مى نمايد ، تفاوتهاى زيادى داريم : يك تفاوت ما با ماهى دريا در اين است كه ماهى يا نمى تواند سر از دريا بر آورده و آنرا بشناسد و در بارهء آن قضاوت كرده و حكم صادر نمايد ، ولى آدمى مى خواهد و قدرت آنرا نيز دارد كه بدون بالاتر رفتن از درياى طبيعت كه در آن شناور است همهء طبيعت را دريابد و به آن احاطه پيدا كند و در بارهء آن قضاوت نموده و حكم صادر كند و هيچ مكتب جهان بينى وجود ندارد كه بدون اعتقاد و عمل به چنين خواستن و قدرت در ذهن بشرى بروز كند ، زيرا همهء مكتبهاى جهان بينى بشرى بدون استثناء ، خود را به كشف و بيان كلياتى در بارهء طبيعت و انسان و بلكه همهء جهان هستى ملزم مى بيند و آنها را بيان ميكند . با اين حال ، اين مسئله كه مشكلات ناشى از چگونگى و مقدار ارتباط حواس و ابزار و مغز آدمى با واقعيات قابل حل و فصل نهايى نيستند ، مانعى از بدست آوردن معلومات ضرورى و مفيد در هر دو قلمرو انسان و جهان نمى باشند و با ندانستن اين كه حقيقت عدد چيست ، علوم رياضى بدون اين كه منتظر كشف حقيقت آن باشند ، كارهاى خود را در بهترين و عاليترين مراحل و قلمروها انجام مى دهند .
هرگز فيزيك پيشرفت بسيار گسترده و عميق خود را بدانجهت كه نتوانسته است جرم يا موج بودن ذرات بنيادين را كشف كند ، متوقف نمى سازد . حتى توفان شديدى كه در بارهء صحت و بطلان قانون عليت و يا قبول صحت آن ، در بارهء ماهيت اين قانون و شرائط آن در مغزهاى متفكرين برخاسته است ، هرگز از ادامهء راه خود در علوم انسانى و غير انسانى منصرف نشده‌اند و نمى توانند منصرف شوند و هكذا ديگر علوم ، چه انسانى و چه غير انسانى .
از طرف ديگر اعتقاد به اين كه بشر در طول تاريخ خود هر قدمى كه برداشته است يا هر انديشه اى كه در مغز خود بجريان انداخته است و هر گونه سخنى كه گفته است ، بر مبناى خود خواهى و لذت پرستى و سودجويى بوده است ، همان مقدار