ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٢٩٥ - نوزده - تصعيد حيات كمالى بدون بكار انداختن عقل امكان پذير نيست و بدون تهذيب روحى ، عقل هيچ كار انسانى انجام نخواهد داد

شش احكامى كه عقل در ارتباط هدفها با وسائل مربوطه صادر ميكند و تناسب آنها را تعيين مى نمايد . اين فعاليت عقل بسيار گسترده و دامنه دار است .
هفت - حكمى كه در بارهء تلازمها صادر ميكند مانند تلازم علت و معلول با نظر به ماهيت اين فعاليتها كه در شئون زندگى طبيعى و روانى انسانها ضرورت دارد مانند تنفس از هوا براى زنده ماندن ، داخل در منطقه ارزشها نمى باشند ، يعنى موصوف به خوبى و بدى ذاتى نيستند و اتصاف آنها با ضرورت يا ارزش با نظر به جنبهء وسيله بودن آنها است كه خداوند متعال براى تنظيم زندگى مادى و معنوى بوسيلهء آنها ، مختصات و فعاليتهاى مزبور را براى عقل انسانى عنايت فرموده است . و اما ارزش استقلالى و ذاتى در اين فعاليتها ، مربوط به خواسته‌ها و هدف گيريهاى انسانهائى است كه عقل را بآن فعاليت وادار مى كنند . لذا اگر عقل را بهمين فعاليتها منحصر كنيم عظمت و پستى آنرا بايد با نظر به هدف آن فعاليتهايى كه انجام مى دهد ، منظور نمائيم . عقل با اين فعاليتها بدون توجه به خير و شر همان عقل نظرى است . آنچه كه در اين مبحث بايد مورد دقت و تأمل قرار بگيرد اينست كه گاهى بعضى از فلاسفه و دانشمندان كلمهء عقل را با مفاهيم ارزشى مطلق باردار مى كنند و موجب اختلاط حقايق مى گردند و از اين رو مشكلاتى بوجود مى آيد كه گاهى تاريكى مشكلات را تا حد معما بودن پيش مى برد . حال مى پردازيم به آن احكام كلى كه عقل در ارتباط انسان با جهان صادر ميكند و تخلف از آنها را امكان ناپذير مى نمايد . احكامى را كه عقل در اين قلمرو صادر مى كند اگر چه در صورت ظاهرى قضاياى مطلق و غير مشروط جلوه ميكنند مانند « تحصيل دانش ضرورى است » ولى در واقع با نظر به موقعيت و خواسته‌هاى انسان مشروط مى باشند . حالا همين قضيهء « تحصيل دانش ضرورى است » را مورد بررسى قرار مى دهيم : اين قضيه را عقل مانند يك وحى منزل و بىشرط و بى چون و چرا صادر نمى كند ، بلكه اين قضيه