نخستين كس از هاشميان [١] كه در حضور امام (ع) گام به ميدان شهادت نهاد، فرزندش على اكبر (ع) بود. [٢] توصيف مقام والا و منزلت بلند آن حضرت براى هيچ كس امكان ندارد،

[١] در اين باره سه قول است:

الف- عباس بن على بن ابى طالب. اين اعتقاد شعبى است. (ر. ك: تذكرة الخواص، ص ٢٣٠).

ب- عبداللَّه بن مسلم بن عقيل (ع). اين اعتقاد سروى در المناقب (ج ٤، ص ١٠٥) و صدوق در امالى، ص ٢٢٦، و ابن فتّال در روضة الواعظين، ص ١١٨ و حائرى در تسلية المجالس، ج ٢، ص ٣٠٢ مى‌باشد.

ج- على اكبر (ع). شمار بسيارى از مورخان بر همين اعتقادند. مانند ابن اثير در الكامل، ج ٣، ص ٢٩٣؛ مفيد در الارشاد، ج ٢، ص ١٠٦؛ بلاذرى در انساب الاشراف، ج ٣، ص ٤٠٦؛ أبى الفرج، در مقاتل الطالبيين، ص ٨٦؛ أندلسى در جمهرة انساب العرب، ص ٢٦٧؛ سيد در اللهوف، ص ١٦٦؛ طبرسى در اعلام الورى، ج ٢، ص ٤٦٢؛ دينورى در الأخبار الطوال، ص ٢٥٦؛ ابن نما در مثير الاحزان، ص ٦٨ و ده‌ها مورخ ديگر كه ما در اينجا به دليل رعايت اختصار از ذكر نام آنها خوددارى مى‌كنيم.

مؤيد اين مطلب سلامى است كه در زيارت ناحيه مقدسه بر وى فرستاده شده است: «السلام عليك يا اول قتيل من نسل خير سليل من سلالة ابراهيم الخليل (ر. ك: بحار، ج ٤٥، ص ٦٥).

[٢] كسانى كه تصريح دارند بر اينكه نخستين شهيد على اكبر بوده است اشخاص زير مى‌باشند: ابن سعد درطبقات (ترجمة الامام (ع) و مقتله- از بخش چاپ نشده كتاب الطبقات الكبير ابن سعد، تحقيق سيد عبدالعزيز طباطبايى، ص ٧٣). ابن فندق در لباب الانساب، ج ١، ص ٣٤٩؛ ابن كثير در البدايه و النهايه، ج ٨، ص ١٩١، طبرى در تاريخ خود، ج ٣، ص ٣٣٠؛ أبو الفرج اصفهانى در مقاتل الطالبيين، ص ٨٦؛ دينورى در الاخبار الطوال ص ٢٥٦، ابن أثير در الكامل فى التاريخ، ج ٣، ص ٢٩٣؛ ابن جوزى در تذكرة الخواص، ص ٢٢٩؛ ديار بكرى در تاريخ الخميس، ج ٢، ص ٢٩٨؛ ابن حنبلى در شذرات الذهب، ج ٢، ص ٦١؛ مجدى علوى در المجدى، ص ٩١؛ بلاذرى در انساب الاشراف، ج ٣، ص ٤٠٦؛ أندلسى در جمهرة انساب العرب، ص ٢٦٧؛ فخر رازى در الشجرة المباركه، ص ٧٢؛ فضيل بن زبير كوفى اسدى در تسمية من قتل مع الحسين، ص ١٥٠؛ طبرانى، در مقتل الحسين، ص ٣٨؛ ابن شهر آشوب در المناقب، ج ٤، ص ١٠٩ ذهبى در سير اعلام النبلاء، ج ٣، ص ٣٢١؛ مسعودى در مروج الذهب، ج ٣، ص ٦١؛ همچنين ذهبى در تاريخ الاسلام (حوادث سال ٦١، ص ٢١)؛ زرندى در نظم درر السمطين، ص ٢١٨؛ يافعى در مرآة الزمان، ج ١، ص ١٣١؛ يعقوبى در تاريخش، ج ٢، ص ٩٤؛ يمانى در النغمة العنبريه، ص ٤٥؛ عقيقى همانند آنچه در الحدائق الورديه، ص ١١٦ آمده است؛ ابونصر در سرّ السلسلة العلويه، ص ٣٠؛ ابن ادريس در السرائر، ج ١، ص ٦٥٧؛ شهيد ثانى در الدروس، ج ٢، ص ١١. دلايل اين امر به شرح ذيل است:

الف- على بن الحسين كه در كربلا به همراه پدرش كشته شد، به گفته واقدى در سال ٣٣ هجرى به دنيا آمد. (ر. ك: عمدة الطالب، ص ١٩٢؛ مقتل الحسين (ع)، مقرّم، ص ٢٥٥)، در حالى كه امام زين العابدين، على بن الحسين (ع)، در سال ٣٨ هجرى ديده به جهان گشود. برخى روايات تصريح دارد به اينكه امام زين العابدين (ع) در دوران خلافت عثمان به دنيا آمد. (ر. ك: السرائر، ج ١، ص ٦٥٤؛ مقاتل الطالبيين، ص ٨٦).

ب- مورخان نقل مى‌كنند كه وقتى يزيد ملعون از امام زين العابدين (ع) پرسيد: نامت چيست؟ فرمود: على بن الحسين. گفت: مگر خداوند على بن الحسين را نكشته است؟ فرمود: من برادرى بزرگ‌تر از خود داشتم و شما او را كشتيد (ر. ك: مقاتل الطالبيين، ص ١١٩- ١٢٠؛ نسب قريش، ص ٥٨).

بر پژوهشگران آگاه پوشيده نيست كه آن دسته از رواياتى كه مى‌گويد وى بزرگتر است چندين برابر رواياتى است كه اين مطلب را نمى‌پذيرند. در حالى كه نسب شناسان كه در اين زمينه استاد هستند قائل به چنين مطلبى مى‌باشند، معلوم نيست چرا گروهى اصرار دارند كه امام زين العابدين بزرگ‌تر بوده است.

ابن ادريس مى‌گويد: نمى‌دانم كه اگر على اكبر به شهادت رسيده و على اصغر [امام سجاد] امام معصوم پس از پدرش بوده باشد، چه كاستى و يا نقص به مذهب ما وارد مى‌شود. اگر امام زين العابدين در روز طف ٢٣ ساله و فرزندش امام باقر (ع) سه سال و چند ماه داشته است، از مجموع همه اينها استفاده مى‌شود كه زين العابدين كوچك‌ترين فرزندان پدرش بوده و اين هيچ نقصى براى آن حضرت نيست.

وى همچنين گفته است: سزاوارتر اين است كه به متخصصان اين فن يعنى نسب شناسان و صاحبان سيره و خبر مراجعه شود. مانند زبير بن بكّار در كتاب انساب القرشيين؛ ابو الفرج اصفهانى در مقاتل الطالبيين؛ بلاذرى؛ مزنى صاحب كتاب أخبار الخلفا. عمرى نسبت شناس نيز اين مطلب را در المجدى اثبات كرده و گفته است: برخى افراد نا آگاه چنين پنداشته‌اند كه على اصغر در كربلا كشته شد و اين خطا و توهمى بيش نيست. (المجدى، ص ٩١) صاحب كتاب الزواجر و المواعظ؛ ابن قتيبه در المعارف، ابن جرير طبرى كه در اين باره تحقيق كرده و ابن ابى ازهر در تاريخش و ابو حنيفه دينورى در اخبار الطوال؛ صاحب كتاب الفاخر يكى از نويسندگان مذهب ما و أبو على بن همام در كتاب الانوار فى تاريخ أهل البيت و مواليدهم كه يكى از محققان و نويسندگان مذهب ما مى‌باشد همه بر اين قول متفقند و اينان در اين‌گونه مسائل آگاه‌ترند. (ر. ك: السرائر، ج ١، ص ٦٥٥- ٦٥٦)

شهيد اول در الدروس گويد: «بنا بر قول صحيح‌تر وى على اكبر بوده است.»

بيهقى در لب الانساب (ج ١، ص ٣٩٤) گويد: «نسب شناسان در اينكه آيا آن كسى كه شهيد شد على اكبر يا على اصغر بود اختلاف دارند. ولى بيشتر علما نظرشان بر اين است كه كشته شده در كربلا على اكبر بود».