تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ١٨٤ - ميان آرزوها و پندارها

/ ١٨٢

ميان آرزوها و پندارها

درباره أمانىّ گفته‌اند: اينها چيزهايى است كه آدمى آنها را تخيّل مى‌كند، و در نفس خود وقوع آنها را مقرر مى‌دارد و از آنها همچون چيزهاى واقعى سخن مى‌گويد، و به همين جهت است كه در قرآن آمده است: «يَعِدُهُمْ وَ يُمَنِّيهِمْ، وَ ما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلَّا غُرُوراً- يعنى (شيطان) به آنان وعده مى‌دهد و آرزوشان را برمى‌انگيزد، و شيطان جز به فريب وعده نمى‌دهد».

و از يك عرب بيابانى حكايت شده است كه با كسى كه با وى سخن مى‌گفت، چنين گفت: آيا اينها چيزهاى ديده تو است، يا اين كه آرزوى ديدن آنها را داشته‌اى، يا از پيش خود آنها را جعل كرده‌اى؟ و در كشّاف در تفسير اين آيه چنين آمده است [١] «علما نخست از كسانى كه با علم داشتن از روى عناد به تحريف پرداخته‌اند «يعنى با اين گفته لا يَعْلَمُونَ الْكِتابَ إِلَّا أَمانِيَ‌» و سپس از مردمان عوامى ياد كرده‌اند كه از آن علما به تقليد پرداخته‌اند سخن گفته و هر دو را در گمراهى برابر دانسته‌اند».

و در تفسير غريب القرآن آمده است كه: يعنى كتاب را جز چيزى نمى‌دانند كه بزرگان ايشان بگويند كه آن را مى‌پذيرند و گمان مى‌كنند كه حق است در صورتى كه باطل است، و يكى از ايشان گفته است: «ما تفنّيت و لا تمنّيت» يعنى از پيش خود باطلى جعل نكرده‌ام.

ولى چنين معلوم مى‌شود كه آيه اساسا از اميون سخن مى‌گويد و از اين كه چگونه بر روى امانى و پندار زندگى مى‌كنند، و بنا بر اين محتمل است كه امنيه يعنى آرزو از خودشان باشد و ظن يعنى گمان و پندار به سبب تقليد بر ايشان به وجود آمده باشد، يا اين كه امانى به معنى خواندن بر ايشان بوده باشد، چنان كه كسى نقل‌