پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٢٤ - شرح و تفسير جود و بخشش بىانتهاى او

قاموا في صعيد واحد، فسألوني فأعطيت كلّ إنسان مسألته ما نقص ذلك ممّا عندي شيئا إلّا كما ينقص المخيط إذا دخل البحر؛ اى بندگان من! اگر اوّلين و آخرين شما، انسانها و پريان، همه در ميدان وسيعى بايستند و از من تقاضاى (زيادى) كنند و به هر كس آنچه بخواهد بدهم، همه اينها چيزى از خزاين من كم نمى‌كند، مگر به آن مقدار كه سوزن را وارد دريا كنند و بيرون آورند؛ (بديهى است چيزى از آب دريا بر سوزن نمى‌ماند جز رطوبت فوق العاده ناچيز، و اين مثالى است براى كمترين نقصان در برابر بزرگترين منبع؛ و در واقع حتّى از اين هم كمتر است. يا به تعبير بهتر: هيچ كاستى در خزاين نامتناهى او پيدا نمى‌شود)» [١] و در حديث قدسى ديگر مى‌خوانيم كه خداوند مى‌فرمايد: «إنّ من عبادى من لا يصلحه إلّا الفاقة، و لو أغنيته لأفسده ذلك؛ بعضى از بندگان من هستند كه صلاح آنها در آن است كه نيازمند باشند و اگر آنانرا غنى سازم، فاسد مى‌شوند» [٢]. سپس در ادامه اين سخن، به اوصاف ديگرى كه در ارتباط با همين جود و عطاى الهى است پرداخته، چنين مى‌فرمايد: «اوست بخشنده انواع نعمت‌ها و افزون كننده درآمدها و بهره‌ها». (و هو المنّان بفوائد النّعم، و عوائد المزيد و القسم).

از آنجا كه توجّه به نعمت‌هاى الهى، بر اساس اين واقعيت كه وجدان انسان، شكر منعم را لازم مى‌شمرد و توجّه بندگان را به او معطوف مى‌دارد، امام عليه السّلام در آغاز اين خطبه به سراغ اين معنا مى‌رود، تا دل‌هاى شنوندگان را براى پذيرش بحث‌هاى آينده آماده سازد.

تعبير به «منّان» (از ماده «منّ») به معناى بسيار بخشنده است و «فوائد النّعم» مفهوم وسيعى دارد كه هر گونه نعمت مادّى و معنوى را شامل مى‌شود. در اينكه چه تفاوتى ميان اين جمله و جمله «عوائد المزيد و القسم» مى‌باشد؟ چند احتمال وجود دارد؛ نخست اينكه، تعبير اوّل اشاره به ضروريّات زندگى است و تعبير دوم اشاره‌

[١] منهاج البراعه، جلد ٦، صفحه ٢٨٨.

[٢] بحار الانوار، جلد ٦٨، صفحه ١٤٠، حديث ٣١.