قدرشناس به كار رفته است. در اوستايى نيز واژه «hu» به معنى خوب است. واژه «hu» به صورت «vah» و «vahu» در ساخت كلمات وجود داشته است؛ چنان كه «بهمن» به صورت «vahman»، «vahuman» و «vahumana» به معنى نيك نهاد. نيك كردار و نيك انديش استعمال شده است. نمونه ديگر كاربرد «hu» به معنى «خوب» و «نيك» در دو واژه زير ديده مى شود: خوب ساخته، نيك آفريده: kereta _ hu، نيك پيكر و خوش اندام: hu - kereptaابوالفتوح رازى در ترجمه «شاكر» در آيه «وَ مَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَإِنَّ اللّه َ شاكِرٌ عَلِيمٌ» [١] . هوسپاس را به كار برده است: «و هر كه بكند كارى نكو، خداى هوسپاس داناست» (٢/٢٥٢) ميبدى نيز در كشف الاسرار، «هو نامى» را به معنى نيك نامى، خوش نامى و نام و اعتبار استعمال كرده است.(كشف الاسرار ٧/٣١٧). در تفسير سور آبادى نيز در ترجمه «شاكر» از تركيب «هوسپاس» استفاده شده است (سورآبادى ١/١٥٢). واژگان برگزيده اى كه تا بدين جا تحليل و بررسى شد تنها چند نمونه معدود از دايره گسترده واژگان زيبا، سره و كم نظير تفسير ابوالفتوح رازى است. با اين حال، همين بررسى كوتاه به خوبى ما را با ويژگى زبانى و لغوى نثر تفسير روض الجنان و روح الجنان، يعنى كهن گرايى، باستانگرايى «آركائيسم» (archaism)، استفاده از واژگان بومى و گويشى آشنا مى سازد. غناى زبانى و ارجومندى اين تفسير از نظر لغوى تا بدانجاست كه در فرهنگهاى فارسى و از آن جمله لغتنامه دهخدا، شواهد بسيارى براى واژگان نادر و كهن پارسى،

[١] علامه دهخدا «پيخ» و «پيخال» ره به معنى مطلق چرك و شوخ دانسته است، نه رمص. بنگريد به توضيحات ايشان در لغت نامه، ذيل آژيخ.[٢] گفتنى است كه واژه «ويچار» (vicar)در اسم مصدر (اسم مشتق) «ويچارشن» به چشم مى خورد. ويچارشن نام يكى از سه دوره «سال اسطوره اى» درگاه شمارى ايرانيان باستان است. اين دوره ها عبارت اند از: ١. بند هشن(bundahisn)، آفرينش نخستين، ٢. گوميچشن(gumicisn)، آميزش؛ ٣. ويچارشن، (vicarisn)جدايى. ويچاشن، شيوه جدايى و سره گشتن و بيژه شدن است. در اين زمان است كه هستى از وجود بدى و ظلمت و اهريمنان پاك خواهد شد. براى توضيحات بيشتر در اين باره ر. ك: در پيرامون شاهنامه. ص ٤٩؛ يا؛ از گونه اى ديگر، ص ٢.[٣] در اينجا نيز واج «و» در «وهر» (vahr) قابل تبديل به واج «ب» در «بهر» (bahr)است؛ چنان كه «وهرومنديه» يا «وهرومندى» (vahromandih) پهلوى يا بهرومندى فارسى درى يكى است.[٤] در كردى جوجه اى را كه بزرگ شده و به مرحله تخم گذارى رسيده باشد، «وارك» مى گويند. تناسب معنايى اين واژگان در اين است كه «برخ» به معنى بخش و سهم و بهره است و برخ (بره) سهمى است كه گوسفند در ازاى مراقبت چوپان يا خداوند گوسفند به او مى بخشد و يا آنكه برخ (بره) بهره اى است براى خدايان (و يا خداى يكتا) كه بايد برخى شود. در نواحى كردنشين هنوز هم وقتى از جانب چوپان ده، خبر زادن بره اى را به خداوند گوسفند مى برند، در پاسخ مى شنوند: «خُوابَشِد بِيا» (خداوند به تو هم ببخشد و بخش تو را هم بدهد). براين اساس مى توان استنباط كرد كه برخ (بره) و بخش خداست براى صاحب گوسفند.ظاهراً «بخته» (Baxta) به معنى گوسفند سه يا چهار ساله بخت و بخش و برخ در پيوند باشد. براى كاربرد واژه بخته ر.ك: قصص قرآن مجيد ص ٤٤.[٥] احتمال آن مى رود كه «دو برخ» به معنى دو دانگ از شش دانگ، يعنى دو ششم باشد كه برابر باسيك (يك سوم) يا ثلث خواهد بود.[٦] نزديك ترين صورت ضبط شده به اين كلمه ـ كه در فرهنگها آمده باشد ـ «نزهان» است، به معنى دور كردن شتران از آب (نزه)، و قريب به آن مصدرهاى: نزيدن، تزيدن، نژيدن، و تريدن است كه جملگى در معنى «بيرون كشيدن» و «برآوردن» به كار رفته اند.[٧] بقره (٢) آيه ١٥٨.